از اين نگاه

حدیث دین در این دیار

2012-02-04T10:22:00.010+03:30

دوستی حکایت می‌کرد از آن روزگار که کودک بود و به مدرسه می‌رفت و لباس فرم مخصوص مدرسه می‌پوشید و معلم‌ها و مسئولان مدرسه هم همه با کت و شلوار نسبتا شیک و امروزی به سر کار حاضر می‌شدند. در آن روزگار که شاید به حدود پنجاه شصت سال پیش باز می‌گردد، کهنسالانِ وفادار به سنت معمولا قبایی برتن و دستاری به سر و گیوه‌ای به پا داشتند، اگر خود را از نژاد پیامبر می‌شمردند دستاری سبز به سر داشتند و اگر نه دستاری به رنگ قهوه‌ای روشن، دستار زرد گل دار هم نشانه‌ی مشرف شدن به حج بود. و پدر بزرگ دوست ما که مردی معتبر و حاجی بود به مناسبتی قرار بود به مدرسه بیاید و دیداری با مسئولان مدرسه داشته باشد، او چندان متواضع بود که از دستار به حج رفتگان بهره نمی‌گرفت و با همان دستار قهوه‌ای روشن در کوچه و بازار حاضر می‌شد. در هر کلامش هم معمولا پندی بود، انگار تمامی دیوان سعدی را بارها و بارها به تجربه آموخته بود

می‌گفت بسی خوشحال بودم که امروز پدر بزرگ که بسیار هم دوستش داشتم به مدرسه‌ی ما می‌آید و او را به همکلاسی‌هایم نشان خواهم داد، اما این شادمانی چندان نپایید از آن جهت که پس از بازگشت پدر بزرگ از مدرسه، یکی دو تا از همکلاسی‌ها مرا به تمسخر گرفتند، از قبای بلندش و دستارش گرفته تا گیوه‌هایی که به پا داشت همه و همه مضمونی برای تمسخر و مضحکه شده بود، یکی از بچه ها که استعداد خوبی برای هنرپیشه شدن داشت هر وقت مرا می‌دید ادای پدر بزرگ را به صورتی مسخره و تحقیر آمیز در می‌آورد

اندک اندک تلاش می‌کردم تا دیگر پا به پای پدر بزرگ در کوچه و خیابان همراهش نباشم مبادا باز یکی از همکلاسی‌ها مرا با او ببیند. و همین جورها بود که آن گنج بزرگ را که در هر کلامش حکمتی و نصیحتی بود گم کردم

می‌گفت، حکایت دوری گزیدن از آموزه‌های اصیل دین‌داری در نزد نسل امروزی ما هم به حکایت من و همان پدر بزرگ و نقش بازی کردن آن هم‌کلاسی می‌ماند. با این تفاوت که بازیگران امروزی که نقش محمد و علی و ائمه را بازی می‌کنند، این کار را چندان جدی و حق به جانب انجام می‌دهند که برای دوستان جوان امر مشتبه شده است که شاید واقعا آن‌ رسولان و ائمه ی دین هم همین بوده‌اند که اینان هستند

نقش خدا در گمانه ها

2012-01-23T21:46:00.001+03:30

خداوند می‌گوید:

من در نزد گمانِ مردمان هستم

اگر مرا صلح انگارند، زندگی به صلح و آشتی خواهد رسید

اگر مرا جنگ انگارند، زندگی به جنگ و خشونت سپری شود

---

2011-11-23T00:09:00.001+03:30

محرم امسال، یاد یاران را در جانم بازخوانی می‌کند. مثل همین روزها بود واقعه‌ی مجید شریف و حسین برازنده و دیگر شهیدان راه اندیشه و قلم و آزادی

سخت سوگوارم در این ماه های حرام

چراغ افروخته

2011-11-18T22:05:00.005+03:30

این کلام مشهور را حتما شنیده‌اید که:

سخن اندک و مفید، چنان است که شمعی افروخته، شمعی نا افروخته را بوسه داد و رفت.

تفاوت نگاه انسانی به انسان، با نگاه ابزاری به انسان، در همین نکته نهفته است.

یکی دوست دارد چراغ‌های خاموش را در این ظلمات روشن کند، سپس هم پی کار خود رود.

دیگری می‌خواهد خود، چراغِ راه دیگران شود. چند گامی آن‌سوتر هم، تا آنجا که بتواند، هر چراغ روشنی را بمیراند، یا بر آنها سر پوش بگذارد تا خود به تنهایی بدرخشد.

درخشیدن یک چراغِ بی رقیب در ظلمات هم لذتی دارد از جنس لذت خدایان. و هرکسی، برای کسب و دوام چنین لذتی، چه ترفندها که به کار نمی برد.

باید همین‌گونه‌ها باشد که ظلمت و ظلمِ دیکتاتوری قوت و قدرت می‌گیرد

حرفی برای دوستان

2011-11-10T23:55:00.009+03:30

اولین بار بود که یارانی مثل رؤیاهایم از سالگرد تولدم گفتند. چند روز پیش هم دوستانی در اینجا و به همین مناسبت به دیدارم آمدند، بسیار صمیمانه و برخی به رسم عادت. شاید از روی فیس بوک سالگرد تولد مرا فهمیده بودند. همین سبب شد که نگاهی گذرا به پشت سر کنم، کجا بودم؟ کجا آمدم؟ چگونه بود این راه پر سنگلاخ؟

روزگار کودکی‌ام را به یاد می‌آورم که با طبیعت، جانی یگانه داشتم. همان طبیعت بودم، با چند پروانه‌ی خوش و خط خال مدام میان بوته‌ها و گل‌ها و دامنه‌ی سبز دشت و کوه، گشت و گذار داشتم. از کشتار آدمها به دست یکدیگر چیزی نمیدانستم، بوی باروت و سلاح جنگی را نمی‌شناختم، برایم جعبه‌ی مداد رنگی خریده بودند با یک دفتر چهل برگ. رنگ سرخ را با شقایق می‌شناختم، نمی‌دانستم که در میانسالی باید بر جنازه‌ی حسین برازنده و مجید شریف هم نماز بخوانم. بر مزار هاله و هدا بنشینم، قتل‌های زنجیره‌ای را در خواب‌هایم مرور کنم.

چه خبر داشتم که روزگاری دیگر باید از میان کشته‌های جنگ هشت ساله و اعدام‌های دسته جمعی عبور کنم؟ این سال‌ها را با مدادهای رنگی کودکی نمی‌توان نقاشی کرد.

وقتی که هنوز ده دوازده سالی بیشتر نداشتم باز هم انگار بخشی از طبیعت بودم، عقاب‌ها را دوست داشتم. بی آنکه راه‌های پر پیچ و خم دره‌ای را طی کنند از قله‌ای به قله‌ی دیگر می‌رفتند، شاید همین بود که در رؤیاهایم گاهی عقاب می‌شدم، سبک‌بال در پهنه‌ی آسمان، از چکادی به چکادی دیگر، آن روزها هیچ نامی از زندان و سلول انفرادی در ذهنم نبود. حتی نمی‌دانستم که در همان روزها که مثل همین روزها بود حسین فاطمی را هم تیر باران می‌کنند.

چند گامی یا بگو چند سالی بعد، نوجوانی از راه رسیده بود، هنوز هم از فاجعه خبر نداشتم که غزل‌های عاشقانه می‌سرودم و ترانه می‌خواندم. انگار بز کوهی شده بودم که در فصل بهار به شادمانی جست و خیز می‌کند. گمانم برای هرکس دیگری هم همین گونه‌ها است که همیشه حسرت روزگاران گذشته را دارند.

من و فاجعه، پا به پای هم پیش می‌آمدیم، اما انگار کاری به کار هم نداشتیم. شاید از این جهت که هنوز هم عین طبیعتی بودم که بر خودش آگاه نیست.

ناگهان که نه، اما اندک اندک اتفاق سهمگینی در شرف تکوین بود. مثل بخشی از داستان هبوط. مواجهه‌ای مبهم با واقعیتی پیچیده و گنگ. مثل مواجهه‌ی جانوری باهوش که به یک چیز تازه و عجیب چشم می‌دوزد

این را حالا می‌فهمم که واقعیت زندگی انسان، با طبیعت محض فاصله پیدا می‌کند. طبیعت انگار دور زنان و دور زنان خودش را تکرار می‌کند. زمانِ طبیعی، بیشتر زمانی دوٌار است، تغییراتی بسیار به کندی در هزاره‌ها دارد، و شاید بدون آگاهی از خویش. اما در واقعه‌ی هبوط است که تاریخ انسان از تاریخ طبیعت جدا می‌شود. من دشت سبز و خرمی را سراغ دارم که عین طبیعت است و کهن سال مردی نام آن را جنت البقر و الحمار نامیده بود.

برای دخترم نوشته بودم که زندگیِ آدم، تکرار خودش نیست، ادامه‌ی خویش است. آدم چه پای از دایره‌ی غریزه فراتر بگذارد و چه نگذارد، دیگر نمی‌تواند به تولید نسل بسنده کند. برای زندگی نیاز به تولید فرهنگ و هنر هم دارد. همین فرهنگ و هنر است که پلشتیِ دشمنی‌های کور و قدرت‌ طلبی‌های مبتنی بر غریزه را رسوا می‌کند تا جهانی آبادتر و مهربان‌تر بیافریند

این‌گونه فهمیده‌ام که عیسی تکرار موسی نیست، ادامه‌ی اوست، محمد نیز تکرار آن دو رسول نیست، ادامه‌ی آنان است. از فردوسی و عطار و مولوی و حافظ بگیر تا بسیاری از نویسندگان و هنرمندان که امروز گوشه‌ گوشه‌ی این جهان هستند، همه ادامه‌ی همان رسولانند نه تکرار آنان. و می‌بینی آن‌ها که می‌خواهند خود را تکرار محمد جلوه دهند به چه مخمصه‌ای و مضحکه‌ای گرفتار شده‌اند؟

وقتی تاریخ آدم از تاریخ طبیعت جدا شد، چیزی به نام تراژدی زندگی هم پدید آمد. یکی قابیل شد و دیگری هابیل. هر کدام هم تاریخ ویژه‌ی خود را می‌سازند. تاریخ یکی انباشته از تجاوزها و کشتارها می‌شود و تاریخ دیگری بیان تراژدی انسان بودن در برابر قابیل.

با این رویکرد است که می‌گویم تنگ‌نظری‌ها، خود خواهی‌ها و جاه طلبی‌ها که سبب خصومت‌ها و کشتار‌ها در جامعه‌ی انسانی شده و می‌شود، تاریخِ دین و فرهنگ و هنر نیست، تاریخ انسانِ گرفتار در چنبره‌ی غریزه‌ی کور و کر است، تاریخِ بخشی از انسان است که هنوز هبوط را تجربه نکرده.

نویسنده و هنرمند با این تراژدی بزرگ مواجه است که می‌خواهد خون هابیل را به بردارش قابیل بشناساند.

ملولتان نکنم، آنچه نوشتم اشاره‌ای گذرا بود از دغدغه‌هایم و بسا پرسش‌های بزرگ که در این آغاز کهنسالی مدام اندیشه‌ام را به چالش می‌خوانند، پاسخی هم برایشان ندارم. و دریغ دارم که در برابر آن پرسش‌های بزرگ، پاسخ‌هایی حقیر و مسخره بگذارم.

با مهر و سپاس: علی طهماسبی

از زورخانه تا زورگیری

2011-10-27T14:15:00.001+03:30

در فرهنگ‌نامه‌هایی که از دور و نزدیک بر جایمانده، اصطلاحاتی چون «زورآزمایی»، «زورآور»، «زورمند» و «زورخانه» را داریم اما«زورگیری» را نداشتیم.

این اصطلاح ظاهرا در همین دهه‌ی اخیر پدیدآمده. حالا هم انگار موضوع دارد نهادینه می‌شود، چندان که همگان معنایش را می‌دانند،کسی هم از وقوع مکرر آن تعجب نمی‌کند، اما ناگواری‌اش را هرکسی می تواند حس کند.

وعجب فاصله‌ای هست میان زورخانه‌های قدیمی با زورگیری‌های کنونی

اگر امیدی باشد، به همان حس ناگواری و نا امنی هست کهانگیزه‌ی عبور از این وضعیت را در اندیشه‌‌ها رقم می‌زند.

منظورم البته که بازگشت به گذشته نیست. برایعبور، آشنایی با عوامل و ساز و کار پیچیده‌ای که زورگیری را مدام باز تولید می‌کند،ضرورتی اجتناب ناپذیر است. این گره کور با زور و سرکوب حل نمی‌شود

باز هم خوب شد خانه نبودیم!!!

2011-10-23T19:42:00.006+03:30

بعد از یک هفته از ماجرای سرقت لب‌تاب و دوربین عکاسی و چند تا وسیله‌ی دیگر، هنوز تصویر چاقویی که با تیغه‌ی جراحی مسلح شده بود و از سارق جا مانده بود، از ذهنم زدوده نمی‌شود. به عیال گفتم خوب شد خانه نبودیم!!
============================
تکمله ای بر یادداشت فوق:

بعد از نوشتن این یادداشت بالا(که بهتر بود نمی نوشتم) برخی دوستان نگران شدند، حتی این گمانه در برخی بوجود آمد که شاید این سرقت ها (اول از مهد کودک دخترم و سپس از منزل خودم( هدفمند بوده است، با عذر خواهی از همه ی دوستانی که ابراز نگرانی کردند، لازم می دانم در این جا یاد آور شوم که موضوع هدفمند نبوده است، بلکه این چیزی است که در جامعه ی ما معضلی عمومی شده و متاسفانه رو به گسترش می باشد، ربطی هم به جایگاه سیاسی و اجتماعی مال باخته ندارد. باید نگران اوضاع کلی جامعه بود.

متشکرم

چه عشق‌ها که خواهر شهوت‌ها بودند و ما...

2011-10-11T11:27:00.019+03:30

درگیری مسیحیان قبطی با مثلا اسلام‌گراهای تند رو که معلوم نیست اسلامشان را از چه منبعی گرفته‌اند، مدل تازه‌ای از بهار عربی را در مصر به نمایش گذاشت، ظاهرا پادشاهی عربستان و متولیان برخی دیگر از کشورهای منطقه هم بدشان نمی‌آید یک‌جوری به ملت‌هاشان حالی کنند که دیکتاتوری خیلی هم چیز بدی نیست و از این بلواها و کشتارها که می‌بینید می‌تواند پیشگیری کند.
به‌گمان من این وقایع در شرایطی رخ می‌دهد که تعریف مشخصی از مفهوم آزادی و حدود آن در عرصه‌ی اجتماعی نهادینه نشده است. نه این که در باره‌ی آزادی حرفی گفته نشده باشد، همه‌ی انقلاب‌های این یکصد و چند سال اخیر در ایران و دیگر کشورهای منطقه، همه با شعار آزادی آغاز شد، اما انگار هنوز مفهوم آزادی در روان جمعی جامعه جا نیفتاده، آزادی هم مثل چیزهایی است که تجلی آن نیاز به رسیدن به مرحله‌ی بلوغ دارد. شاید هم یکی دو نسل تلاش پی‌گیر لازم باشد.

یادم از روزهای پر التهاب انقلاب 57 می‌آید:

در حاشیه‌ی باغ نادری در مشهد قدم زنان به بحث و جدل هستیم، چند کودک هفت هشت ساله هم جلو گلخانه‌ی باغ نادری مشغول بازی‌اند، کسی هم کاری به کار آن‌ها ندارد، متولی و باغبان باغ نادری هم پیدایشان نیست، شاید فکر کرده بودند نادرشاه هم بالاخره شاه بوده، و مطابق سخنرانی‌های این روزها، او هم از طاغوت‌های زمان خودش بوده، مجسمه‌اش هم که هنوز آن بالا نصب است، احتمالا همین اندیشه‌ها سبب شده بود که سر و کله متولی باغ نادری آن اطراف پیدا نشود و بچه‌ها در آزادی کامل در باغ یا همان پارک، بازی کنند. بازی آن‌ها بی‌آنکه خود بدانند، انگار پیامی برای روزهای بعد از انقلاب هم داشت.

بچه‌ها هر کدام به نوبت سنگی از زمین بر می‌دارند، شیشه‌ای از شیشه‌های گلخانه را نشانه می‌گیرند و هنگامی که صدای شکستن و فروریختن شیشه به گوش اطرافیان می‌رسد، برای توجیه بازی خودشان، شانه بالا می‌اندازند، خطاب به اطرافیان می‌گویند: «آزادیه آقا، آزادی»

آن بچه‌ها، امروز باید مردانی حدود چهل و پنج ساله باشند.

اواخر آذر تا حوالی بهمن، اوضاع شهر ملتهب است، جمعی از روحانیون انقلابی و برخی روشنفکران در مسجد بیمارستان امام رضا اجتماع کرده‌اند، یا بگو تحصن، سخنرانی‌های تندی علیه دیکتاتوری، تعریف و تمجیدها از فواید آزادی و انقلاب و اسلام. صدور قطعنامه و بیانیه.

پیرامون بیمارستان هم عده‌ی زیادی با چوب و چماق و زنجیر حفاظت از بیمارستان را بر عهده گرفته‌اند. هر اتومبیلی که از آن مسیر عبور می‌کند راننده‌اش باید حتما مشت گره کند و با فریاد، چند بار «مرگ بر شاه» را تکرار کند و گرنه مورد هجوم برادران چماق به دست.

پیکان رنگ و رو رفته‌ای از میان شلوغی گذر کرد، جلو درب بیمارستان رسید، راننده‌اش لباس یک استوار ژاندارمری به تن دارد، چند نفر زن و بچه های کوچک هم که سر و وضعی روستایی دارند سر نشینانش هستند، ظاهرا سرکار استوار لاغر اندام سیاه سوخته، مرگ بر شاه نگفته بود.

صدای کوبیده شدن چماق‌ها بر سقف و بدنه‌ی پیکان سواری با فریاد و همهمه‌ی جمعیت، و جیغ زن‌ها و بچه‌ها، و چهره‌ی وحشت زده و مستاصل راننده.

گفتند شور انقلابی مردم است، عشق به انقلاب است، نمی‌شود جلوش را گرفت. شک داشتم به این حرف، گفتم برق چشم گرفتن از روشنفکران و دانشجویان نیست؟ همین گونه‌ها بود که به سال‌های بعد از انقلاب رسیدم و انبوه اعدام‌‌ها.

آن روزها خبرها با تصویر و فیلم و این جور چیزها همراه نمی‌شد، یعنی امکاناتش نبود که رسانه‌های خبری اینجور بیرحمانه تصاویر کشته‌های عراق و افغانستان و گرسنگان افریقا و جنگ‌های خیابانی مصر و کشتارها در سوریه را بر سر سفره‌ی ما سرازیر کنند، بعد هم که گوینده اخبارش را بگوید با لبخندی که نمی‌دانم معنایش چیست شب خوشی را برای ما که بیننده هستیم آرزو کند. انگار یک فیلم تخیلی و مهیج را تماشا کرده باشیم.

همین‌جا ها بودم، در خیالات آن روزها و این روزها، کلافه‌ی عبور از میان آن همه کشته‌های دور و نزدیک، به نام دین، به نام آزادی، به نام انقلاب، به نام دفاع از محرومین، به نام خدا. همین جاها بودم، کلافه بودم که برایم نوشت:
چه عشق‌ها که خواهر شهوت‌ها بودند و ما عارفانه نگاهشان کردیم.

دل بد مکن

2011-10-03T20:03:00.020+03:30

سلام

دل‌ بد مکن دوست من، در کارگاه آفرینش، نازاده‌ها و ناشده‌ها بسیار است. زمانه‌ را هم که داری می‌بینی، همه چیز در حال تغییر است. هم شکل و هم سبک زندگی‌ها در حال دگرگون شدن است و هم اندیشه‌ها و جهان نگری‌ها.
این نابسامانی‌ها را هم که می‌بینی، به گمان من ریشه در نبرد کهنه و نو دارد، حالا هم که تغییر شتاب گرفته، نبرد هم جدی‌تر و سهمگین‌تر شده. ملتی که ما باشیم در حال اسباب کشی از فرهنگ سنتی ارباب رعیتی به فرهنگ تازه‌ای است. این البته تنها ملت ما نیست، افغانستان و عراق و مصر و سوریه و فلان و فلان هم هستند که به جنب و جوش افتاده‌اند و برخی‌هاشان هنوز از ما هم عقب‌تر هستند.

اما، «فرهنگ» یک ملت را باید با تمامی مردمش در نظر گرفت، با همه‌ی ریشه‌هایش و عقبه‌هایش، این ریشه‌ها را نمی‌شود قطع کرد، بخش نسبتا انبوهی از مردم را که هنوز به نظام ارباب رعیتی باور دارند، نمی‌توان نادیده گرفت. حکومت کنونی ایران میوه‌‌ای است که از شاخسار همین درخت روییده. در واقعیت امر، مفهوم «نظام» به این درخت باز می‌گردد نه صرفا به حاکمان. آنچه هزینه‌ی تغییر را افزایش می‌دهد، فراموش کردن این درخت با ریشه‌ها و عقبه‌هایش است.

در عین حال تغییر به هر قیمتی که باشد گریز ناپذیر است. افزایش جمعیت، مهاجرت از روستا به شهر، توسعه و تنوع نیازهای تازه، تکثر مشاغل و تخصص‌های جدید، به ویژه توسعه‌ی وسایل ارتباطی مردم با یکدیگر، همه و همه می‌رود تا ساختارهای اجتماعی را در چیدمان تازه‌ای قرار دهد که تفکر و فرهنگ سنتی ارباب رعیتی شاید قادر به مدیرت آن نباشد. هم‌اکنون هم بحرانی که مدیرت سنتی به آن گرفتار شده آشکار است و روز به روز آشکارتر می‌شود.
حتی اگر روشنفکران و اصلاح طلبان سرکوب شوند، قلع و قمع شوند، باز هم گریزی از تغییر به سوی نوعی از دموکراسی نیست. ملت ما اندک اندک ضرورت حضور خرد جمعی را خواهد پذیرفت، اگرچه با هزینه‌ی بسیار و اگرچه نیم بند و ناقص باشد که خواهد بود. می‌دانی که سلامت، آزادی، دموکراسی، مشارکت مردم در سرنوشت خویش، همه اموری نسبی هستند.

نکته‌ی دیگر اینکه، به گمانم مهم نیست که ما صرفا به فردا و به آینده ایمان داشته باشیم یا نه، فکر می‌کنم پیش نیاز امید و ایمان به آینده هم، ایمان به خودمان است، ایمان به توانمندی‌های شکفته و ناشکفته‌ و آشکار و پنهانی است که هستیِ حیات بخش در ما تعبیه نموده، از این گونه ایمان است که امید به آینده‌ هم زاده می‌شود
زنده باشی، آن‌گونه که شایسته ی زندگان است

به خیر گذشت!!

2011-09-28T07:34:00.005+03:30

وقتی صبح زود زنگ تلفن به صدا در می‌آید، معمولا باید منتظر شنیدن خبر ناگواری بود. دخترم از آن سوی خط با صدایی مضطرب خبر داد که دیشب مهد کودکی را که مدیریت می‌کند، دزد آمده، همه‌ی قفسه‌ها، اشکاف‌ها و اطاق‌ها را به هم ریخته. می‌گفت تا بچه‌ها نیامده‌اند، باید همه چیز را از نو مرتب کنیم، مبادا بچه‌ها با دیدن این صحنه و شنیدن خبر، گرفتار ترس و حس نا امنی شوند.
همه جا را زیر و رو کرده بود، ظاهرا در جستجوی کلید گاو صندوق کوچکی بوده که در اطاق مدیریت مهد بود. پیدا نکرده بود، بخشی از محتویات یخچال را هم بیرون ریخته بود، بعد هم ظاهرا با کمی از انگورهای یخچال و چند تا شکلات روی میز، از خودش پذیرایی کرده بود، آخر کار هم دوربین فیلم‌برداری حرفه‌ای را که امانت در آنجا بود با خود برده بود.
تقریبا همه خوشحال بودیم که ماجرا به خیر گذشته است که در هنگام سرقت کسی آنجا نبوده و کسی سر زده برای خبر گیری به مهد نرفته بوده که سارق به او صدمه‌ای وارد کند

به یاد آن شاخه زیتون

2011-09-24T23:03:00.009+03:30

اینکه شاخه‌ی زیتون به عنوان نمادی برای صلح به کار گرفته شد ظاهرا به یکی از دور ترین اسطورهای دینی یعنی به طوفان نوح باز می‌گردد. طوفانی که می‌گفتند از خشم خدا و نبرد او با دشمنانش در زمین پدیدار شده بود و کشتارها کرده بود.
مطابق آن داستان، بعد از چهل روز و چهل شب که طوفان می‌رفت تا آرامی بگیرد، نوح زاغ را که از مسافران کشتی بود فرستاده بود تا خبر فرو نشستن طوفان را بیاورد، اما گویا مردارهای باقی مانده از آن واقعه‌ی هولناک، او را به خود مشغول کرده بود و نتوانسته بود شاخه‌های نورسته‌ی زیتون را ببیند. همین بود که ناوخدای اندوهگین ما پس از انتظاری جانفرسا، به لانه‌ی مخصوص کبوترها که در کشتی بود آمده بود، کبوتری سپید بال را برگزیده بود، از دریچه‌ی کشتی به سوی اقیانوس بیکرانه رهایش کرده بود تا شاید خبر فرو نشستن طوفان و پیدا شدن جای پایی را برای ساکنان این کشتی سرگردان به همراه آورد.
باران بند آمده بود، امواج ویرانگر فرونشسته بودند، طیف رنگین کمان بر شانه‌ی آسمان، مثل شالی از ابریشم ظریف که بر گردن و شانه‌‌ی نیمه عریان دختری جوان افکنده باشند، خود نمایی می‌کرد، چندان که هر چشم‌ نگران را تسلا می شد که شاید صلح نزدیک باشد.
بازگشت کبوتر سفید با شاخه‌ی نو رسته‌ی زیتون که به منقار داشت، این گمانه را قوت بخشید، که خشم خداوند فرو نشسته، زمین دامن خود را برای پذیرفتنِ مسافرانِ مصیبت دیده‌ی کشتی آماده کرده، وقتی صلح فرا ‌رسد، ساحل هم نباید چندان دور باشد. همین بود که شاخه‌ی زیتون و کبوتر و صلح، معنایی درهم تنیده و یگانه یافته بودند.
××××××××××
در آن اسطوره‌ها - درست یا نادرست- شاخه‌ی زیتون سهم انسان بود و جنگ افزار تادیب و مجازات به دست خدا. آنچه هم به نام معجزه‌ها در آن اسطوره‌ها آمده همه حکایت از همین دارد. عیسی مسیح هم که موعظه‌ی صلحِ بی سلاح را بر فراز کوه زیتون ایراد کرده بود، به ملکوت آسمان وعده می‌داد که برای ورود به آن نیازی به جنگ افزار و سلاح نبود. اما واقعیت روزگار ما جز آن است که در اسطوره‌ها آمده. اگر چه تلخ و ناگزیر به هر حال نه شاخه‌ی زیتون به تنهایی سبب صلح می‌شود، نه سلاح و جنگ افزار می‌تواند امنیت و صلح و آشتی بیاورد. خداوند هم انگار تغییر سرنوشت ملت‌ها به خود آنان واگذار نموده، انگار زرادخانه ی خود را تعطیل کرده و دیگر از آن معجزه‌های اساطیری خبری نیست.
حالا به تعبیر محمود عباس: اشغالگران، درخت های زیتون را که چند صد سال عمر دارند، از ریشه می کنند. بر روی زمین‌های اشغالی برای خود خانه می‌سازند؛‌ با سلاح‌های سنگین و پیشرفته، فلسطنیان را سرکوب می‌کنند؛ هزاران اسیر راه آزادی در زندان‌ها هستند. آیا در برابر این همه ستم و تجاوز، تنها به شاخه‌ی زیتون می‌تواند دلخوش بود؟
صلحِ بی سلاح در این روزگار شاید زمانی موثر باشد که عزمی همگانی و جهانی در همه‌ی جهات از ملت فلسطین و هویت آن رسما حمایت کند و هیچ کشوری به هیچ بهانه‌ای به رسمیت شناختن فلسطین را به تاخیر نیاندازد و میز مذاکره را برای وقت کشی بیشتر و اشغال بیشتر سرزمین‌های فلسطینی پیشنهاد نکند؛ وگر نه شاید راه دیگری جز بر گرفتن سلاح نباشد. و باز هم انفجار بمب و گلوله، باز هم بوی باروت و دیوارهای آغشته به تکه های گوشت تن آدمیان، باز هم ترس و دلهره و جنگ و مرگ
آنان که صلحِ بی‌سلاح را آن هم بی حمایت جهانی، باور دارند، کاشکی یک بار دیگر متن سخنرانی یاسرعرفات در سازمان ملل را مرور کنند، به ویژه این کلام آخر که گفته بود:
امروز من آمده‌ام با یک شاخه‌ی زیتون در یک دست و تفنگ رزمنده‌ی راه آزادی در دست دیگر، نگذارید شاخه‌ی زیتون از دست من به زمین افتد(از سخنان یاسر عرفات در سازمان ملل به سال 1974)

بوی خاک و خدا

2011-09-12T02:13:00.004+04:30

ابتدای مسیر که راهی همگانی بود، دل‌آزار بود، سرتاسر رودخانه‌ی نیمه‌ی خشکیده، پر بود از انواع زباله، شاید رهگذرانی که برای دیدار طبیعت بیایند، میانه‌ای با این صحنه‌ها نداشته باشند. در حاشیه‌‌ی راه هم انبوه زباله‌هایی بود که قابل حل و هظم در طبیعت نبود.

بعد از حدود ده کلیومتر که مسیر رودخانه‌ی زباله را رفتم، هوای بلندی‌ها که اثر پای آدم کمتر در آنجا هست، وسوسه‌ای گریز ناپذیر شد.

راه یال‌های بلند را پیش گرفتم، آنجا هیچکس نبود جز سگی که در دامنه‌ای دندان به دشمنی نشان می‌داد، با اندکی گفت و گو و ترکیبی از مصوت‌های ملایم و آرام، اطمینان دادم که دشمنش نیستم، آرام گرفت، اجازه‌ی عبور داد.

بالاتر ، خاربوته‌های انبوه به گل نشسته بودند، دامنه‌ی کوه دامنی از بوته‌های پاک قهوه‌ای رنگ،‌ گاه با شاخه گلی ارغوانی در پناه صخره‌ای. و بیشتر، خار بوته‌هایی با گل‌های ریز سپید اما انبوه، و بویی که زمین را با آسمان یا خاک را با خدا پیوند می‌داد

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

صدای زنگوله‌ها در باد

2011-09-07T12:31:00.011+04:30

الیاسِ ده ساله، با پدر هفتاد ساله‌اش، از موسی‌آباد جام به این روستای تقریبا خالی از سکنه آمده‌اند. چوپانی گله‌ی گوسفند غلامحسین را بر عهده دارد، گوش‌هایش کمی سنگین است، در تابش این آفتاب تند و گزنده، نه کلاهی به سر دارد و نه پیراهن آستین داری به تن، که آفتاب دست‌هایش را نسوزاند.
گرگ و میش هوای صبح، باید گله را به دامنه‌های اطراف ببرند، دو سه ساعتی مانده به ظهر برای آب دادن به گوسفندان و استراحت به روستا باز می‌گردند، بعد از سه چهار ساعتی دو باره گله را راه می‌اندازند، تا حدود ساعت نه و نیم شب.
گه گاه صدای های و هوی الیاس را از دور می‌توان شنید که بزهای سر به هوا را می‌خواهد به راه بیاورد، صدایی که با آوای زنگوله‌ها در هم می‌آمیزد، به دست باد سپرده می‌شود تا شاید به گوش ما برساند. گویی آوای زنگوله‌ها، موسیقی متن برای های و هوی الیاس شده است.

بیشترین دلخوشی الیاس هم این است که ظهرها که گله در استراحت است، دزدانه از حصار باغ عبور کند، چند تا گلابی رسیده و نارسیده، با چند تا سیب کرم زده، درون یقه‌ی پیراهنش بریزد، بعد هم با عجله از زیر یکی از فنس‌ها که راهی برای خود باز کرده، فرار کند.
به سر بالایی راه که می‌رسد، تصور می‌کند راننده‌ی یک کامیون سنگین شده، دنده عوض می‌کند، صدای زور زدن موتور را در می‌آورد، کفش‌های کهنه‌اش روی شن‌هاي داغ سر بالایی انگار بکس‌باد می‌کند، دست‌هایش را محکم به فرمان ماشین تخیلی‌اش می‌چسباند، همینکه از سر بالایی عبور کرد به نشانه‌ي‌ پیروزی دستش را روی بوق ماشین می‌برد و همآهنگ با حرکت دست که پی در پی روی بوق فشار می‌آورد صدای بوق را هم تکرار می‌کند.

یک کار تفریحی دیگر هم برای خودش پیدا کرده، صبح زود که هوا حریر می‌شود و هنگامی که در عبور به همراه گله نزدیک چشمه می‌رسد، خوب اطراف خودش را می‌پاید تا کسی آنجا نباشد، شلوارش را پایین می‌کشد و ادرار کردن خودش را در آب چشمه تماشا می‌کند.

خارها زیاد می‌شوند

2011-08-19T08:49:00.003+04:30

خشکسالی در روستاهای خراسان، نوع رابطه‌ی آدم‌ها را هم تغییر داده است. گله‌های گذری به سنت هر ساله، از دامنه‌‌های پساکوه به سمت دشت‌ها باز می گردند برای چریدن پی درو، یا ته مانده‌هایی از مزارع گندم، باید یکی دو روزی را در راه باشند، در این مسیر گله نیاز به آب دارد، اما چشمه‌ها و قنات‌ها به کمترین میزان آبدهی در تاریخ خود رسیده‌اند. همین است که در برخی جای‌ها، ساکنان محلی به هیچ قیمتی حاضر نمی‌شوند گله‌ی گذری را به یک وعده آب میهمان کنند.

در میانه‌ی گرد و خاکی که از عبور گله‌ای گذری برخاسته بود، و بر سر قنات نیمه خشکیده‌ی روستا طلب آب می‌کرد، فریاد و سر و صدای غلامحسین، با شبان آن گله، از گیاه تلخه هم تلخ‌‌تر می‌نمود، هم چوپان و هم گوسفندانش از تشنگی له له می‌زدند که راه خود را پیش گرفتند و رفتند

نوع گیاهان هم در دامنه‌ی کوه‌ها و تپه‌ها، در حال تغییر است. به جای آن‌همه علف‌ها و گل‌های متنوع، رویش خارها رو به توسعه است. در آن پساکوه که معمولا رفت و آمدی دارم، بادهای گرم وحشی هر روز ساعتی به ظهر مانده وزیدن می‌گیرند تا سه چهار ساعتی ادامه می‌یابند، نهال‌های نوپا را قلع و قمع می‌کنند، رطوب برگ‌های درختان را و رطوبت علف‌ها زمین را غارت می‌کنند.

حالا، رویش خارها در سرزمین ما

خارها، در عین حال که گزنده و خشن می‌نمایند، انگار ساحتی دیگر از حیات برای سبز ماندن هم هستند، ریشه‌هاشان را به اعماق می‌برند تا هم از آب و خاک بهره‌ی خود را بهتر بر گیرند و هم در این بادهای وحشی، توان ایستادن داشته باشند

مطلق‌گرایی

2011-07-23T12:21:00.006+04:30

اعتقادبه یک نظام فرضی که در آن سلامت و امنیت و عدالت، به صورتی کامل و مطلق وجود داشته باشد، احتمالا تصوری مبتنی بر توهم است. خواه چنان نظامی و چنان جامعه‌ای را در مقطعی از تاریخ گذشته تصور کنیم، مانند آنچه برخی مذهبی‌ها در باره‌ی صدر اسلام می‌گویند، خواه آن را به آینده‌ای مبهم نسبت دهیم که مثلا با ظهور منجی تحقق پیدا خواهد کرد.

خطر بزرگ در اعتقاد به این‌گونه مطلق گرایی، دور شدن هرچه بیشتر اندیشه و تفکر آدمی از شناخت نسبی واقعیت است. این دور شدن، احتمالا به علت فاصله‌ی نجومی و بسیار زیادی است که میان واقعیت موجود و آن نظام فرضی به‌وجود می‌آید. و آنجا هم که برخی از وجوه واقعیت، به صورتی عریان و گزنده خود را بر ملا می‌سازد، مطلق‌گرایی تلاش می‌کند تا بر آن سرپوش بگذارد. ناکامی اغلب ایده‌الوژی‌های مطلق‌گرا، مانند برخی احزاب کمونیست در گذشته، و برخی اسلام‌گرایان مطلق‌گرا در حال حاضر، و سرنوشت غم‌انگیز آنان در برابر ساز و کار واقعیت.

آنچه می‌نویسم، به معنای نفی ایمان و امید به آینده‌ای بهتر نیست. ایمان و امید، رازهایی تعبیه شده در روانِ پیچیده‌ی انسان است و حرکت ذاتی انسان را از وضعیت کنونی به سوی آینده‌ای بهتر دوام می‌بخشند.[1] در اینجا مسئله‌ی مطق‌گرایی، بیشتر از این منظر مورد تامل است که سبب می‌شود آدمی واقع‌گرایی نسبی را که برای تغییر وضعیت موجود لازم و ضروری است، نادیده انگارد. در تفکر مطلق گرا، همان ایمان و امیدی که باید آدمی را از پیچ و تاب‌های واقعیت کنونی عبور دهد و به‌گونه‌ای نسبی و گام به گام روزهای بهتری را سبب شود، به ناکجاآبادی معطوف می‌شود که هیچ ربطی با امکانات واقعیِ قابلِ تغییر ندارد.

به تعبیر دیگر، مطلق‌گرایی در عرصه‌ی مسائل روانی - اجتماعی، قادر نیست که سعی در شناخت بهتر واقعیت کند تا بتواند آن را اگر شده حتی یگ گام به سوی وضعیت و سلامت بهتری سوق دهد، بلکه با واقع‌گرایی به دشمنی و نزاع می‌پردازد تا به زعم خود آن را نابود کرده و مدینه‌ی فاضله‌ای را که در تصور خود دارد به جای آن بنشاند. احتمالا از همین‌جا است که حرکت اصلاح طلبانه و آشتی‌جویانه و گام به گام، به حرکتی انقلابی تبدیل می‌شود.

گمان می‌کنم ثمره‌ی سال‌ها سلطه‌ی تفکر و اعتقاد به مطلق‌گرایی انقلابی بر جامعه، می‌تواند به‌اندازه‌ی کافی عبرت آموز باشد.

[1] - مفهوم «حرکت ذاتی به سوی آینده‌ای بهتر» را از روانشناسی تحلیلی یونگ گرفته‌ام که در نظریه‌ی خود، مسئله‌ی غایت شناختی(Teleological) را در برابر منطق علت و معلولی طرح می‌کند: دیوید ام.وولف، روانشناسی دین، فصل دهم، فراسوی تبیین علی و تعقل انتقادی

در باره خرافه

2011-07-17T10:02:00.008+04:30

اخیرا، برخی از مراجع دینی هم در باره‌ی پاره‌ای از گفتارها و اعتقادات خرافی، اظهار نظرهایی ابراز داشتند. به گمان من، این می‌توانست آغاز مبارکی باشد برای خرافه زدایی، اما دریغ که این بحث پی‌گیری نشد

گفتم حالا که این بحث آغاز شده، حیف است که نیمه‌تمام و ناقص بماند، همین بود که شروع به نوشتن در این باره کردم، در میانه‌ی راه با مواردی مواجه شدم که طرح آن موارد به تیشه‌ا‌ی می‌ماند بر ریشه‌ی بسیاری از اعتقادات کنونی در جامعه‌ی ما؛ بعد هم تقریبا یقین پیدا کردم که اگر آنچه می‌نویسم مقرون به صحت باشد، در آن صورت اغلب مراجع دینی، حتی آن‌هایی هم که از برخی خرافات انتقاد کرده‌اند، به هیچ روی وارد بحث جدی و اساسی در باره‌ی انواع خرافات و چند و چون آن نخواهند شد.

در اینجا و پیش از آنکه در باره‌ی انواع اعتقادات خرافی چیزی بنویسم، تنها به طرح معنای خرافه بسنده می‌کنم و تا هنگامی که نوشته‌ام را در این باره به انجام نرسانیده‌ام، آشکار نمودن مصداق‌های آن را به مخاطب واگذار می‌کنم

واژه‌ی «خرافه» از «خرف» گرفته شده است؛ آدم کم خرد و کند ذهن را «خرف» گویند، کسی که به عللی هوشیاری و خردش به نقصان گرفتار می‌شود.

بنا بر این می‌توان گفت که: «خرافه» عبارت است از هر سخنی،‌ اندیشه‌ای، اعتقادی و گفتمانی که موجب خرف شدن یا کودن شدن آدمی شود و هوشمندی انسان را در ارتباط با واقعیت کمرنگ کند.

در اینجا مفهوم «هوشمندی» را در ارتباط با تجربه‌ی نسبتا دقیق‌تر از «واقعیت» فرض کرده‌ام، در اغلب لغت‌نامه‌ها، یکی از دلایل خرف شدن را، کهولت سن و پیری مفرط دانسته‌اند. یعنی می‌توان گفت که آنچه سبب خرافی شدن یک فرد می‌شود، صرفا کهولت سن نیست بلکه کند شدن حواس در ارتباط با محیط و فقدان نوعی خاص از هوشیاری نسبت به درک نسبی انسان از واقعیت است و اینکه آدم خرف، درک نسبتا روشنی از وقایع و ساز و کار امور نداشته باشد و اغلب آنچه را چنین آدمی می‌گوید یا می‌اندیشید، می‌توان «خرافه» دانست. با توجه به این معنای پایه از «خرافه»، می‌توان تعریف نسبتا روشن‌تری از آن ارائه داد.

همچنین مفهوم «خرافه» را از سه زاویه می‌توان مورد تامل قرار داد که عبارتند از:

1- نداشتن درک نسبی از واقعیت امور در زمان حال

2- نداشتن درک نسبی از واقعیت تاریخ گذشته‌ و ناتوانی از نقد منصفانه‌ی درستی‌ها و نادرستی‌هایی که در طول تاریخ تبدیل به اعتقادات و فرهنگ شده است

3- عاجز بودن از پیش بینی خردمندانه و نسبتا علمی در باره‌ی آنچه در آینده واقع خواهد شد، و جایگزین نمودن «پیشگویی» به جای «پیش‌بینی»

بریده‌ای از یک مصاحبه

2011-06-30T13:31:00.005+04:30

اول: آنچه امروزه به شدت به آن نیازمندیم، امیدواری به “تغییر” است، اگر چه بارها و بارها با شکست مواجه شویم.

نا امیدی مردم از تغییر، همان چیزی است که اقتدارگرایان می‌خواهند. سحابی با آن همه امیدهای بر باد رفته بازهم امیدوار بود، این از ساده اندیشی و خوش خیالی نبود

در امیدواری رازی نهفته است که در شکست‌های پی در پی بازهم ما را زنده نگه می‌دارد تا روزی که روزنه‌ای به سوی آزادی گشوده شود آن را انکار نکنیم.

دوم: صداقت در گفتار و رفتار و پرهیز از سیاست بازی‌های دغل‌کارانه است، مبادا حب و بغض‌ها سبب بی‌عدالتی در گفتار و رفتار ما شود، این روشی بود که مهندس سحابی در گفتار و رفتار خود عملا به آن پای بود.

سوم: شناخت واقعیت‌ها و ظرفیت‌های موجود جامعه و اینکه اگر شعاری و حرفی می‌زنیم باید متناسب با همین ظرفیت‌های موجود باشد تا به نتیجه‌ای نسبی برسیم. ما آرمان‌های بلندی داریم اما باید متوجه باشیم که دموکراسی امری نسبی است و ما نمی‌توانیم یکشبه به آن دموکراسی تمام و کمالی برسیم که در افق اندیشه داریم یا برخی‌ها طرح می‌کنند.

علی طهماسبی

(برای مشاهده‌ی اصل مصاحبه به اینجا نگاه کنید)

---

2011-06-27T00:19:00.006+04:30

مقاله‌ی مفصلی برایم فرستاده بود با انواع روایات و آیات تا ثابت کند چیزی به نام معصومیت برای هیچ بنی‌بشری وجود ندارد. گفتم تعجب می‌کنم از اندیشه‌ی شما در مواجهه‌ی با این‌گونه مسائل؛ رد کردن معصومیت که نیاز به دلیل و مدرک ندارد، اثبات آن دلیل و مدرک واضح و خرد پذیر می‌خواهد.

سحابی به روان جمعی ملت پیوست

2011-06-02T17:51:00.009+04:30

عزت‌الله سحابی، با آنکه ایمانی روشن و خدشه ناپذیر به دین و روز حساب داشت، در عین حال تا واپسین روزهای عمر هم، دغدغه‌ی خنکای جنت و حوران بهشت را نداشت. نگران آینده‌ی این ملت بود، شصت سال مبارزه‌ی سیاسی و آن همه رنج زندان که بر خود هموار کرده بود، همه و همه با صداقت و پاکدامنی تمام همراه بود، همین او را از شریف‌ترین مردان این سرزمین نمود، در این روزگار که ما هستیم، کم هستند کسانی که در عرصه‌ی سیاست، هوشیاری و پاک‌دامنی و صداقت را با هم داشته باشند. این همان چیزی است که جامعه‌ی ما سخت به‌آن نیازمند است. شاید همین فقر ما در این‌گونه سیاست‌ورزی باشد که عزت‌الله سحابی را برای ما بسیار عزیز و محبوب نموده است.

به‌گمان من سحابی با آنکه تن به خاک سپرد، اما روانش به عالم خاموشان پس از مرگ ماوا نمی‌کند. روان او با روان جمعی ما یگانه می‌شود.

پیش از آنکه خبر مرگ هاله را بشنوم، با همین تحلیل که از مرگ عزت‌الله سحابی داشتم خود را تسلی می‌دادم. اما خبر مرگ هاله، تلخ‌تر و ناگوارتر از آن بود که باور کنم.

بسیارند کسانی که فرزندانشان به راهی دیگر می‌روند که نشانی از راه پدر ندارد، اما تا آنجا که می‌دانم، هاله به همان راه دشوار و سختی گام نهاده بود که پدر رفته بود، ادامه‌‌ی راه پدر را در عرصه‌ی دینی و سیاسی پی‌گرفته بود، و چگونه می‌توانست تصویر پدر را از سینه‌خود دور کند؟

این ستم که بر این خاندان رفت، دردی نیست که از روان جمعی ما زدوده شود. به گمان من این پدر و این دختر، که در صداقت و پاکدامنی از شریف‌ترین مردمان این سرزمین هستند، در جانِ همه‌ی کسانی که به صداقت و آزادی عشق می‌ورزند، حضور دارند، زنده‌اند، و کثیر می‌شوند.

اکنون ستم‌پیشگانِ دروغزن، که بر بام لعنت و نفرین ایستاده‌اند، خود را پیروز کدام میدان می‌شمارند؟

می‌دانم که این اندوهِ اصیل، بی ثمر نمی‌ماند،اما چه کند آدمی که در این حال و هوا، دل به تمنای گریستن می‌سپارد

انتظار آسید یحیی

2011-05-19T17:09:00.027+04:30

آقا سید یحیا با آنکه بیش از شصت سال از سنش می‌گذرد هنوز مجرد است، اغلب اوقات هم با کلاهی و قیافه‌ای شبیه کلاه و قیافه‌ی هفت‌تیر کش‌های فیلم‌های تگزاسی با موتور دنده‌ای هندا در روستاهای اطراف پرسه می‌زند. هر وقت مرا می‌بیند از دوست صمیمی‌اش برایم حکایت می‌کند که خان کابل است و حدود چهل سالی می‌شود که او را ندیده است. می‌پرسم در این چهل ‌سال هیچ خبری از او داشته؟ می‌گوید: نه، ولی او هنوز هم حتما خان کابل است، بالاخره یک روزی باز خواهد آمد، او را خواهم دید.

از ولایت پساکوه تا افغانستان راه چندان زیادی نیست، اما تمامی راه از میان کوه هایی میگذرد که در آن ایام جاده ماشین روی نداشت و بیشتر معبری بود برای قاچاقچیان.

ماجرای آشنایی‌ آسید یحیی با خان کابل را خودش اینگونه شرح می داد که یک روز خان کابل با دو سه نفر دیگر از مسیر این روستا عبور می‌کردند، آن‌ها تفنگ داشتند، اسب‌های ورزیده و چابک داشتند، از راه دور می‌آمدند، خواسته بودند آنجا در حاشیه‌ی روستا در سایه‌ی درختان بید، ساعتی را استراحت کنند، و آسید یحی برایشان نان و غذا برده بود.

کهن سال زنی از روستاهای همان پساکوه برایم حکایت می‌کرد که آسید یحیا در نوجوانی می‌خواسته دختر همسایه را یواشکی ببوسد، وقتی دخترک مانع شده بود آسید یحیا هم مشتی لجن از جوی آب برداشته بود و در دیگ شیری ریخته بود که دخترک از گوسفندها دوشیده بود. بعد هم کار بالا گرفته بود و آسید یحیا ظاهرا بد جوری تنبیه و تحقیر شده بود.

××××××××××××

گمانم عشق شکست خورده‌ی آسید یحیی به دختر همسایه، و رابطه‌ی ذهنی او با خان کابل، بیش از چهل سال است که در خواب و خیال او پرسه می‌زنند. انگار هر دو برای آسید یحیی از قدیسین شده باشند همانها که آدمی را بی هیچ امید دیداری به انتظار می‌نشانند.

در چند و چون پدر سالاری و رابطه‌ی آن با خدا

2011-04-30T07:15:00.005+04:30

هنگامی‌که رهبری پدر سالار در عین حال که خودش فرزند همین میهن است ولی خود را پدر همه‌ی افراد این میهن هم می‌نامد،‌ این پرسش پدید می‌آید که وی امتیازِ پدر بودن را از کجا و از چه طریق کسب کرده است؟

احتمالا از همین‌جا است که هویتِ کسی که خود را پدرِ قوم معرفی می‌کند، معمولا با هاله‌ای از پنداشت‌های مبهم و ظاهرا قدسی درهم می‌آمیزد مشاهده‌ی مطلب کامل

ماجرای ظهور و مرد روستایی

2011-04-22T20:57:00.009+04:30

در پیچ و خم دره‌ها، هوای رفتن به دامنه‌های بلند کوهستان را به سر داشتیم، در میانه‌ی راه وقتی پیر مرد روستایی چشمش به ما افتاد، بنا به سابقه‌ی آشنایی که با من داشت از خرش پیاده شد و پس از حال و احوال و کمی این پا و آن‌پا کردن، به طرح مسئله پرداخت، اول گمانم این بود که باز می‌خواهد مثل دیدار پیشین از چگونگی و چیستی ورم پروستات و تکرر ادار چیزهایی بپرسد و اینکه هرشب مجبور است تا صبح چند بار به دست‌شویی برود، اما مسئله این بار ماجرای ظهور حضرت، و داستان آن فیلمی بود که صدای خیلی‌ها را در آورد، و گویا خبرش تازه به پساکوه رسیده بود.

با نگاهی بسیار جدی، صدایی زنگ‌‌دار، و باهمان لهجه‌ای که مردمان پساکوه حرف می‌زنند، از ترسی که این روزها به سراغش آمده پرده برداشت. می‌گفت من می‌ترسم که این حکومتگران به خاطر منافع خودشان دروغ بگویند، می‌گفت می‌ترسم اگر آقا امام زمان ظهور کند، این‌ها به دروغ بگویند نه این امام زمان نیست، بعد هم به دلخواه خودشان برایمان یک امام زمان قلابی درست کنند، آنوقت ما بعد از این‌همه انتظار، هم منکر آقا بشویم و هم فریب این‌ها را بخوریم. این یعنی خسرالدنیا والآخره

مانده بودم چه بگویم، وظیفه‌ی خود می‌دانستم که حرفی به تسلی گفته‌باشم تا شاید آشوب اندیشه‌اش کمی آرام بگیرد که خودش با پرسشی که طرح کرد از تردید جدی دیگری سخن به‌میان آورد. می‌گفت: این مردمان اهل تسنن که اتفاقا بعضی‌هاشان آدم‌های نمازخوان و خوبی هم هستند و اصلا وجود امام زمان را قبول ندارند تکلیفشان چه می‌شود؟ علمای این‌ها حرفشان چیست؟

ظاهرا اقوام دوری هم در میان اهل تسنن داشت

یادم از سخن یکی از مولوی‌های اهل سنت آمد و همان را برایش نقل کردم، که می‌گفت:
اگر قرار بود خداوند یک نفر را هزار و دویست سیصد سال زنده نگه دارد که بعدا بیاید و دین را اصلاح کند، چرا از همان اول خود پیامبر را زنده نگه نداشت؟ می‌گفت آن‌وقت دعوایی هم بر سر خلافت و حق علی و فاطمه بوجود نمی‌آمد، امام حسین هم در کربلا کشته نمی‌شد، این‌همه دروغ و دغل و فاجعه هم در دین پدید نمی‌آمد.

پیر مرد روستایی انگار به وادی حیرت افتاده باشد، حرفی دیگر از سوی او در میانه نبود جز الفاظی از جنس تعجب، ما خود را آماده می‌کردیم برای ادامه راه در سربالایی کوه، او هم خدا حافظی کرد، سوار خرش شد، ظاهرا خاموش اما چهره‌‌ی آفتاب سوخته‌اش نشان می‌داد که سخت به فکر فرو رفته، با سری سنگین از اندیشه‌های متناقض، راه خود را پیش گرفت و رفت.

قحط خدا

2011-04-11T10:50:00.005+04:30

چندی پیش احوال دوستی قدیمی را می پرسیدم, می گفت مدت‌هاست کسی را صدا می زنم و منتظرم به جای پاسخ معمولی و همیشگی که رایج است، بگوید: «جان» . واژه‌ی جان را هم با چند الف مدّ می‌گفت.

گویا هنوز هم منتظر است.

امسال بارندگی بسیار کمتر از سال‌های پیش بود، در دامنه های پساکوه، بعضی چشمه‌ها از جوشش افتاده‌اند، نسیم ملایم بهاری هم می‌رود که جای خودش را به بادهای تند و پر گرد و خاک بدهد.

غلامحسین می‌گفت نان که گران شد، حالا نان خشکه هم که هر سال برای گوسفندها می‌خریدیم کم شده، خشکسالی هم هست، مگر خدا خودش کاری بکند.

یادم از سخن آن عارفی آمد که در یک خشکسالی و قحطی می‌گفت: قحط نان را بگذر، قحط خدا آمده، قحط خداست اینجا.

گمانم غلامحسین حواسش به این قحطی بزرگ نبود.

در عزای ...

2011-04-04T15:13:00.002+04:30

به عنوان پژوهشگری که حدود چهل سال‌ با سه متن تورات و انجیل‌ها و قرآن مانوس بوده و هستم، به خود این اجازه را می‌دهم که بگویم، آن کسی که قرآن را به آتش کشیده اگر چه به ظاهر نام مسیحی بودن بر خود نهاده اما به‌گمان من نه مسیحی است و نه از رنج مسیح چیزی آموخته.

همچنین آنان که به نام دفاع از قرآن فاجعه آفریدند و فاجعه می‌آفرینند، و مردان و زنانی را به جرم مسیحی بودن قتل عام می‌کنند، نه از قرآن چیزی می‌دانند، نه محمد و مسیح را می‌شناسند و جز سودای هواهای نافرجام خویش چیزی به سر ندارند

شاید شایسته‌تر این باشد که این روزها را روزهای عزای عمومی بدانیم، عزا برای آن‌ها که بی‌گناه کشته شدند، عزا برای انجیل‌ها که چنان متولیانی دارد، و عزا برای قرآن که چنین مدافعانی پیدا کرده

پانزدهم فروردین 1390 مشهد

برای نوروز

2011-03-20T01:48:00.026+03:30

سالی که گذشت، تلخ بود، مگر نه؟

حالا هم که نوروز آمده، مدام آدم را به یاد آنهایی می‌اندازد که زمین را سبز می‌خواستند و به خون خفتند. بسیاری دیگر هم که به‌زندان هستند. این از خانه ی ما ایران.
در این سال ها که جهان اندک اندک جهانی تر می شود و رنج ها و شادی ها یگانه تر، صدای همسایه ها را هم می توان شنید، زلزله ی ژاپن را هم با آن همه کشته و ناپدید می توان مشاهده کرد، اگرچه این یکی مصیبتی از بازی طبیعت است نه ستم انسانی به انسانی دیگر.
عجب نوروزی شده امسال، نمی توان بی یاد رنج دیگران در خانه نشست و به این آن پیام تبریک فرستاد و به اطرافیان شاد باش گفت.

حتم دارم که در این بهار، وقتی لاله‌ها را در دامنه‌ی‌ کوه‌ها ببینم،‌ یاد آنان هم که در هوای آزادی رفتند, به میانه‌ می‌آید.
اگر هم به بلندی‌ها که هوای تازه دارد برسم،‌ چنان است که انگار هر بلندایی در این بهار، جلجتایی می‌شود از یاد دوستان زندانی.

سالی هم که در پیش است سالی پر از ابهام است، شاید هم آبستن حوادثی باشد؛ کسی چه می‌داند.
-

با این همه، نوروز را دوست دارم، بسیار هم دوست دارم، که یاد یاران را به میانه می‌آورد، یاد یاران زندانی. و نام و یاد آنانی را هم که دیگر به خانه باز نمی‌گردند، در دشت و صحرا می‌پراکند.

نوروز را دوست دارم که هوا مسیح می‌شود و قدر صحبت یارانی که هستند را بیشتر از پیش در می‌یابیم.
نوروز را دوست دارم که با همه‌ی تلخ‌کامی‌ها، مهر می‌آورد و آشتی می‌گستراند
پس، خجسته باد نوروز، برای شما، برای ما، و برای همه ی جان های آزاد

علی طهماسبی

بیست نهم اسفند 1389 مشهد

نوشته های مرتبط:
فرصت شمار صحبت (فایل صوتی)
فرصت شمار صحبت (فایل نوشتاری)

کوری

2011-03-17T10:47:00.009+03:30

کتاب کوری اثر ساراماگو را نخوانده‌ام اما چکیده‌ی داستان را از زبان دخترم ندا شنیده بودم، بعد ‌هم گفته بودم چه شباهت نزدیکی هست میان موضوع این کتاب و آن کلام که می‌گوید: چشم دارند، اما نمی‌بینند. و به‌گفته‌ی یکی از شخصیت‌های داستانی که ساراماگو نوشته، کورهایی که می‌توانند ببینند اما نمی‌بینند، یعنی داستان از نوعی کوری معنوی حکایت می‌کند که شاید در غیبت خرد و طهارت نفس اتفاق می افتد و اتفاقا تا حدود زیادی مسری هم هست. من حتی داستان قوم لوط و کور شدنشان را هم به همان کوری معنوی تاویل می‌کنم.

خردمندی و طهارت نفس را نمی توان به صورت ظاهر نشان داد و به آن وسیله مدعی شد که رفتارها در این دیار خردمندانه هستند یا مبتنی بر هوا و هوس های بی فرجام. اما به هر حال رفتارهای دور از خرد و گرفتار در هوا و هوس, نشانه هایی دیگر دارد که دروغ و حق کشی شاید از مهمترین آن نشانه ها باشد. اگرچه در پاره ای موارد, خود دروغ و حق کشی را نه به عنوان نشانه های بی خردی بلکه به عنوان عامل اصلی کوری معنوی شمرده اند

از آنجا که این بیماری کوری واقعه‌ای بسیار قدیمی، همه‌جایی و قابل تجربه برای اغلب نسل‌های بشری بوده است، برخی عوامل مهم آن هم از همان روزگاران گذشته به این گونه نام برده اند، شما هم احتمالا این جمله‌ی مشهور قدیمی و ظاهرا عامیانه را شنیده‌اید که: «کور شوم اگر دروغ بگویم». یعنی در تجربه‌ی پیشنیان، دروغ‌گویی با کوری رابطه‌ای نزدیک داشت.

پیری بزرگوار را می‌شناختم که با رفتارش حکمت‌ها می‌آموخت. از نگاه او نیز، دو چیز در پدید آمدن این گونه کوری بسیار اهمیت داشت، یکی دروغ، اگرچه به مصلحت باشد، و دیگری خوردن یا پایمال کردن حق دیگران اگرچه به اندازه‌ی سر سوزنی باشد. در جامعه‌ای که هر دو مورد چنان شیوع پیدا کرده باشد که دروغ امری نهادینه شود و سلطه‌ی بر دیگران حقی مشروع شمرده شود، بسا که همان واقعه‌ی کوری شیوع پیدا کند و فراگیر شود

عامل دیگری که به‌ویژه برای محرومان جامعه سبب کوری می‌شود، چیزی هست به نام ترس، اصطلاح «برق چشم گرفتن» دقیقا به معنای ترسانیدن است، در زبان ما «برق» به معنای «درخشش و درخشندگی» بود و برق چشم از کسی گرفتن یعنی روشنایی و درخشش چشمان امیدوار کسی را به نا امیدی و تاریکی بدل کردن.

در اینجا منظورم از واژه‌ی «محرومان» صرفا مردم فرودست به لحاظ اقتصادی نیست، محرومانی را می‌گویم که چشم دارند و محروم از دیدن، زبان دارند و محروم از گفتن، قلم در دست و محروم از نوشتن، پا هست و محروم از رفتن اگر آدمی به هنگام این محرومیت‌ها به هوش نباشد، بسا که وظایف اعضای بدن هم اندک اندک تغییر می‌کند و بسا که اعضای بدن جابجا شوند؛ بسا که چشم نقل مکان کند به پایین تنه و بسا اتفاقات عجیب دیگر که تنها با زبان هنر می توان از آن سخن گفت.

اکنون که سال نو از راه رسیده و نوروزی دیگر آمده، ما را این اندازه روشنایی خرد برای دیدن هست که وقایع اجتماعی خود را به دور از ترس و برکنار از هوا و هوس، چنان واقعی ببینیم که بتوانیم گامی فراپیش بگذاریم؟
امید که چنین باشد.

علی طهماسبی

بیست و ششم
اسفند 1389

    نوشته های مرتبط:         دیدن

    پرسشی در باره دروغ

---

2011-02-11T20:15:00.007+03:30

باید از نو لاله بکاریم؟

یاد دوست

2011-01-19T13:21:00.009+03:30

هفته‌ی پیش، سالگرد کشته شدن حسین برازنده بود که از اولین قربانیان قتل‌های زنجیره‌ای شمرده می‌شود. هم با حسین برازنده و هم با مجید شریف که دومین قربانی قتل‌های زنجیره‌ای است آشنا بودم، نه به تصادف، بلکه به همدلی

نشستن به یاد این خون‌های به ناحق ریخته شده، و از فاجعه‌ی قدرت حرفی نزدن، محال می‌نماید. و آن شب در جمعی خودمانی توسط هرکدام از دوستان حرفی از این دست به میان آمده بود همین حرف‌ها ایده‌ی نوشتن این یادداشت گردید

----------------------------------

در مضامین اسطوره‌ای، معجزه هنگامی اتفاق می‌افتد که آدم‌های خوب توسط خدا یا نیروهای غیبی از شر آدم‌های بد یا از مخمصه‌ای که به آن گرفتارند نجات داده می‌شوند؛ و همزمان دشمن آنان نیز به خاک سیاه می نشیند. مانند داستان موسی و شکافتن نیل و نجات بنی‌اسرائیل از چنگ فرعون و بسیاری داستان های دیگر از این دست که ساز و کارش بیشتر با عالم رویا و مجاز سازگار است.

در بسیاری از قصه‌های عامیانه‌ی ما نیز انواع معجزه‌ها برای خوبان نقل شده است. در این واگویه‌ها صف آدم‌های خوب و بد کاملا از یکدیگر جدا هستند، آدم‌های خوب، همیشه خوب هستند، مثل معصومین. آدم‌های بد هم همیشه بد هستند، مثل اشقیا. و خداوند همیشه با آدم‌های خوب همراه است و معجزات بزرگی را برای نشان دادن همراهی‌خودش با آنان سامان می‌دهد حالا اینکه چرا مثلا در ماجرای عاشورا از این معجزه‌ها پیش نیامد، به بحثی که پیش رو داریم ربط چندانی ندارد.

اما به هرحال حاکمان، به ویژه در جوامع دینی، قدرت خود را از جانب خداوند میشمارند و شکست و سرکوب مخالفان را هم خواست خدواند، اگر چه عملا شاید از مردم بیشتر می‌ترسند تا از خدا.

این هم بدیهی است که مردم عادی که نه خیلی خوب هستند و نه خیلی بد، اغلب دوست دارند نقش گله را بازی کنند، یعنی چنان باشد که همیشه آدم‌های خوب بر آنان حکومت کنند و خودشان با خیال راحت زندگی‌شان را داشته‌باشند، تصویر گله و چوپان نیکو در بسیاری از مضامین دینی، شاید زاده‌ی همین خواسته‌ باشد.

اما برای بسیاری این معما وجود دارد که چه اتفاقی می‌افتد که معمولا گر‌گ‌ها می‌توانندخود را جای شبان نیکو معرفی کنند. معلوم نیست چرا گله، باید این اندازه کودن باشد که همان ابتدا بوی گرگ را از شبان تشخیص ندهد؟

هرچه هست، در تاریخ مستند هیچ‌گاه این فرصت پیش نیامد که یک سلسله‌‌ای از شاه‌شبانان مقدس و معصوم در عالم واقع شبانی این گله‌های سرگردان را به‌عهده گیرند. احتمالا باید به همین دلایل باشد که شبانان نیکو و معصوم، تنها در عالم مجاز فرمانروایی می‌کنند و کاری‌هم به کار گرگ‌ها ندارند.

نظریه‌ی دیگری که مغفول مانده بود و این روزها اندک اندک راه خود را هموار می‌کند این است که خط و مرز دقیقی در نهاد و سرشت آدم‌های خوب و آدم‌های بد وجود ندارد، آدم آدم است، خواه پیامبر باشد یا هرکس دیگری، انسان آمیزه‌ای است از خیر و شر.

نفس آدمی به جنگلی می‌ماند که میزبان انواع جانوران و بذرها است، طبیعت انسان این‌گونه است که در هر موقعیت مکانی و زمانی که قرار گیرد،‌ بذری که متناسب با آن موقعیت است در او بیدار می‌شود، آنی می‌شود که آنجا هست، وقتی هم بر کرسی قدرت تکیه می‌زند امکان روییدن و شکفتن یک دیکتاتور خطرناک در وجودش بسیار بسیار فر اهم می‌شود. به ویژه هنگامی‌که دیگران مجیز او را بگویند و به قول مولوی:

هرکه را مردم سجودی می‌کنند زهر اندر جان او می‌آکنند

غیر از نظریه‌های روانشناختی که دوستی در این مورد بیان می‌کرد، و غیر از واگویه‌هایی که در مضامین عرفانی ما آمده است، همچنین در قر آن هم نشانه‌های بسیاری هست که انسان هنگامی که میدانی و موقعیتی برای طغیان پیدا کند، طغیانگر می‌شود.

پس چندان دور از انتظار نخواهد بود که اگر قدیسی را هم به حکومت برسانید در صورتی که نظارتی از سوی خرد جمعی بر او نباشد و از سوی خرد جمعی کنترل نشود، بسا که به مرور زمان دیکتاتوری خطرناک می‌شود. و شاید بتوان گفت مسئول خون‌های به ناحق ریخته شده در این دیکتاتوری‌ها، تنها دیکتاتورها نیستند، بلکه همه‌ی مردمی هستند که به نحوی قدرت خود را به حاکمان تفویض می‌کنند بی‌آنکه نظارتی و کنترلی بر آنان داشته باشند.

علی طهماسبی
28دی ماه 1389 مشهد

نوشته‌های مرتبط:

انسان (از فرهنگ واژگان)

دیکتاتور، یا دیکتاتوری؟ (یاد داشت‌های کوتاه)

خرد جمعی در پیشگری از فساد قدرت (سخنرانی)
خبر واقعه

غلو در دین!!

2010-12-27T22:53:00.012+03:30

روزگاری نه چندان دور، گه گاه موجی از شادمانی در برخی متولیان دینی به راه می‌افتاد که فلان مرد یا فلان زن مسیحی در فلان گوشه‌ی دنیا به دین مبین اسلام در آمده.

و بسی فخر و مباهات که فلان دانشمند غربی کشف نموده است که مثلا گزارش قرآن از مراحل شکل‌گیری جنین، علمی‌ترین گزارشی است که تا کنون دیده است.

اما اکنون، برخی دین‌داران نگرانند، شنیده می‌شود کلیساهای خانگی در ایران رو به رشد نهاده و معدود مسلمانانی از این دیار به مسیحیت روی می‌آورند. این البته غیر از انواع عرفان گرایی‌های عجیب و غریب و انرژی درمانی‌ها و فلان و فلان است که جایگزین محافل دینی گذشته می‌شود. به‌گمان من، شاید لازم باشد که آن شادمانی‌ها و این نگرانی‌ها را از منظری دیگر مورد تامل قرار دهیم.

در این مجال، روی سخنم بیشتر با دین‌دارانی است که آن شادمانی‌ها را داشتند و این نگرانی‌ها را دارند نه با آنان که از این دین به آن دین و از آن آیین به این آیین در می‌آیند و پس از چندی باز هم احساس درماندگی و سرگشتگی آرامشان نمی‌گذارد، شرح در به‌دری آنان مجال دیگری می‌طلبد.

در این گمانه که من دارم، نه آن شادمانی‌ها و نه این نگرانی‌ها، ربط چندانی به گوهر دین ندارد، بلکه بیشتر معطوف به هویت فردی است که ظاهرا می‌خواهد از باورهای خود دفاع کند. به تعبیر دیگر، کسی که از دوران کودکی و سپس نوجوانی، تمامی تلاش خود را صرف آموختن احکام اسلام و قرآن و روایات ائمه نموده، طبعا خود را در چارچوب همان باورهایی می‌شناسد که سال‌های سال با زحمت و پشتکار برای خود فراهم نموده و چنان است که شکستن این چارچوب، می‌تواند به معنای شکستن هویت وی باشد. بنا بر این دفاع یک عالم دینی از دینی که دارد، امری طبیعی می‌نماید. خواه عالمی مسیحی باشد، یا کلیمی و یا مسلمان.

این هم هست که اغلب ما مردمان، باز هم به‌طور طبیعی، دوست داریم خود را و آنچه را که خود داریم، بهترین و بالاترین و شایسته‌ترین به حساب آوریم. غلو نمودن در ارزش‌هایی که هرکسی و هر گروهی برای خود دارد، اگر چه منصفانه نیست اما چندان دور از انتظار هم نیست.

غلو نمودن در دین و مذهب و فرقه‌ی خود، ناگزیر مستلزم پیرایه بستن‌ها به دین است و از سوی دیگر نیز ادیان و مذاهب و فرقه‌های دیگر، و قدیسین آنان را فروتر و حتی فاقد ارزش دانستن است. از این رو بسا اوقات منحرف دانستن پیروان ادیان دیگر، و حتی توهین به مقدسات دیگران، مشروعیت پیدا می‌کند. بی‌راه نیست اگر بگویم که جنگ‌های صلیبی، نبرد ادیان نبود بلکه نبرد هویت‌ها هم بود. حتی در این گمانه، اختلاف میان شیعه و سنی در روزگار ما، اگرچه اختلاف مذهبی خوانده می‌شود اما بیشتر به نبردی می‌ماند برای اثبات هویت هر کدام از طرفین دعوا، و ربط چندانی به مناسبات میان خلفای روزگار صدر اسلام ندارد.

به احتمال قریب به یقین می‌توان گفت که اگر در قرآن، این‌همه تجلیل از مسیح و مریم نمی‌بود، شاید برخی از علمای مسلمان، مسیح را هم مردی گمراه و دروغزن می‌خواندند، همانگونه که برخی علمای مسیحی نیز چنین واگویه‌هایی برای پیامبر ما دارند و بسا بشارت‌های مسیح را به آمدن تسلا دهنده‌ای دیگر انکار می‌کنند.

شاید حساسیت علمای دینی را با این معیار ساده بتوان ارزیابی کرد که مثلا در برابر افول اخلاقی جامعه و معتاد شدن جوانان به مواد مخدر حساس‌ترند یا در برابر گرایش همان جوانان به ادیان و مذاهب دیگر؟

گمانم اندک اندک باید بیاموزیم که هویت سنگ شده‌ی ما یک چیز است و گوهر سیال دین چیز دیگری است، این اتفاق شاید سبب شود که دریابیم ابراهیم و موسی و عیسی و محمد و زرتشت و بودا و.. در گوهر دین کلامی یگانه و مشترک داشتند.

در این گمانه، گوهر دین دعوتی است برای رشد و تعالی مدام و نو به نو شونده‌ی انسان به سوی معنویتی که صلح و رضایتمندی به ارمغان می‌آورد.

شاید بهتر باشد بیاموزیم که هویت دینی ما، چندان هم خالی از وسوسه‌های خودخواهانه و سلطه‌گرانه نبوده است. و دور از ذهن نخواهد بود که رویگردانی برخی جوانان را، رویگردانی از همین هویت سلطه‌گرانه‌ای بدانم که نقابی از صورت‌های کهنه و ناکارآمد دین بر خود زده است.

یزید هم آدم بود

2010-12-10T20:13:00.024+03:30

قابیل شدن، ثمره‌ی وسوسه‌‌ای بود که از هوای دل آدم بر می‌خواست، وسوسه‌ای به اشتیاق درخت جاودانگی و فرمانروایی بی‌آزمون.

بعدها، آن وسوسه‌ را که در لایه‌های عمیق روان آدم خانه کرده بود شیطان نامیده بودند که گفته بود:

هَلْ أَدُلُّكَ عَلى‏ شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَ مُلْكٍ لا يَبْلى‏؟

بیچاره آدم، چندان دل در گرو مُلْكٍ لا يَبْلى بست که دروغ بودن این وعده را نخواست باور کند، تا آن جدال خونین را به چشم خود دید.

یزید هم از اولاد آدم بود، دل در گرو فرمانروایی بی‌آزمون داشت. ردای دین‌داری بر اندام وی بهانه‌ای بیش نبود. اما خود این را می‌دانست؟

عجب طرّار است آن وسوسه‌گر که در عمق روان آدمی خانه کرده است. هوای دل را چنان به زیور دین می‌آراید که قابیل شدن را هم مشروعیت می‌بخشد.

مشکل قابیل برای رسیدن به مُلْكٍ لا يَبْلى، یا همان فرمانروایی بی‌آزمون، شاید یکی هم نشناختن چیزی است به نام نقش دیالکتیک در طبیعت حیات. در فلسفه‌ی قابیل،‌ حضور مخالف، گناهی نابخشودنی است. واژه‌ی مخالف هم در نزد قابیل معنایی گسترش یابنده پیدا می‌کند، هیچ‌کس محبوب‌تر از قابیل بلند بالاتر از او و حتی هم قد و قواره‌ی او نباید باشد. گناه هابیل هم چیزی جز این نبود. با این همه، کشتن هابیل به این سیر جدالی پایان نداد. چرا که از خون هابیل، بسا هابیل‌های دیگر برخاستند. محبوبیتی هم برای قابیل پدید نیاورد که بماند داغ جنایت و نفرت هم بر پیشانی‌اش نقش بست.

یزید هم شاید، ثمره‌ی وسوسه‌ی مُلْكٍ لا يَبْلى بود، باید از حسین بیعت می‌گرفت که یعنی خود از حسین محبوب‌تر و بلند بالاتر و شایسته‌تر است. اگر نه، او را باید از میان بر می‌داشت. باز هم تکرار داستان هابیل و قابیل که هردو اولاد آدم بودند. و این سیر جدالی را گویی نقطه‌ی پایانی نیست.

قسمت دوم از : نگاهی دیگر به محکمات و متشابهات

2010-11-27T16:50:00.002+03:30

تا آنجا که من از قرآن می‌فهمم، در این متن مدام ذهن مخاطب را از تخیلات و آرزوهای معجزه طلب، به واقعیتی قانونمند و خدایی حسابگر دعوت می‌کند. و آنجا هم که از آینده یا گذشته سخن به میان می‌آید، تاویل آن سخنان را با ارجاع به همین محکمات قانون‌مد میسر می‌داند.

به نظر می‌رسد رویکرد قرآن در مورد انواع روایات متون مقدس قبل از خود، رویکردی تاویل‌گرایانه است. بسیاری از آن معجزه‌های عجیب و غریب و مضامین دور از واقعیت که در آن متون نقل شده، با بیان دو باره‌ی برخی از آن مضامین در قالب زبانی تاویل پذیر، به نحوی به اسطوره زدایی از آن متون نیز راه می‌برد. اگرچه بعدها بسیاری از مفسرین اسلامی، با همان رویکرد معجزه طلب و معجزه ساز با مضامین قرآن مواجه شدند و بسیاری از متشابهات را که در قالب نماد و تمثیل و استعاره بیان شده، حمل بر واقع‌بودگی نمودند.

در قسمت دوم از محکمات و متشابهات که در وبسایت منشر شده به همین نکته‌ها اشاره دارم

کاشکی

2010-11-25T09:31:00.004+03:30

گمان نمی‌کردم با این همه پیام تبریک از این سو و آن سو مواجه شوم. می‌پنداشتم شیفتگان امام علی به هرحال مؤانستی با کلام علی و قبسی از نهج‌الباغه در اندیشه خود داشته باشند.

اگر چنین بود حتما مقایسه‌ای میان آن کلام و این اوضاع کنونی به ذهن پیروان علی متبادر می‌شد، و هر آدمی با اندک اطلاعی از آن کلام که از او نوشته اند و این احوال که ما داریم، جز وااسفایی برایش نمی‌ماند، چه رسد به تبریک و تهنیت.

بسیار نکته‌ها در آن کلام هست که یاد آوری اش چون صاعقه بر اندیشه‌ی خواب آلود و کرخت ما خواهد بود و فریادی علیه یاوه‌های مدعیان دروغین دین.
کاشکی به جای این همه تملق و تعریف و مداهنه, اندکی هم با کلام او آشنا می بودیم

حرمت آزادی

2010-11-15T21:43:00.009+03:30

هر ملتی،

حرمت آزادی را به اندازه‌ای می‌فهمد

که رنج اسارت را « آگاهانه» تجربه کرده باشد

24/8/89

مشهد

آیا ناکامی هم مرده است؟

2010-10-19T00:59:00.004+03:30

به زعم برخی تحلیلگران نظام حاکم، اکنون جنبش سبز مرده است. هنگامی‌که به این تحلیل می‌اندیشم، بلافاصله پرسشی هراس‌انگیز به ذهنم هجوم می‌آورد. به فرض که این جنبش مرده باشد، آیا ناکامی بخش عظیمی از مردم جامعه که به این جنبش دل بسته بودند و ظاهرا به اهداف خود نرسیدند، آن‌هم مرده است؟ آیا حس شکست و ناکامی هم نابود شدنی است؟ آیا در این چرخه‌ی چرخ، چیزی را می‌توان نشان داد که واقعا نابود شود و به چیز دیگری تبدیل نشود؟

به‌گمانم این نکته را نمی‌توان انکار کرد که «ناکامی» آن‌هم در این طیف گسترده،‌ واقعه‌ای نیست که پایان یافته باشد. حتی اگر این ناکامی با ترفند‌های تبلیغاتی نظام حاکم، موقتا به فراموشی سپرده شود، چنان نیست که از ناخودآگاه جمعیِ جامعه حذف شود، بلکه واکنش‌های دفاعی آن بسا که با عناوین دیگر و در شکل‌های دیگر بروز ‌نماید.

در این سوی دیگر نیز ناکامی‌های اقتصادی در طیف فرودست و فقیر جامعه که به‌ وعده‌های نظام حاکم دل بسته بودند، ممکن است واکنشی آشوبناک را پدید آورد که مقدمات و نشانه‌های بروز آن را در انواع بزه‌کاری‌ها، دزدی‌ها، زورگیری‌ها، دعواهای ریز و درشت، رشوه‌خواری‌ها، پناه بردن به اعتیاد و سکس، و... می‌توان مشاهده کرد. آشکار است که ناکامی در این بخش از طبقات فرودستِ جامعه، ربطی به جنبش سبز نداشته و ندارد. به تعبیر دیگر، به‌نظر می‌رسد در حال حاضر از دو گونه ناکامی در دو بخش جامعه می‌توان یاد کرد که احتمالا واکنش‌های متفاوتی هم دارند. واکنش دفاعی مردم ناکام، هنگامیکه آگاهانه باشد می‌تواند به گشایش افق‌های تازه‌تر فرهنگی، سیاسی و اجتماعی بیانجامد، اما از انبوه مردم فرودست جامعه که فقر و بی‌عدالتی و حتی خرافه، گریبانشان را گرفته، جز آشوب و ویرانی چه انتظار دیگری می‌توان داشت؟
به هرحال این واکنش‌ها که از ناکامی پدید می‌آید، چه خودآگاه و چه ناخودآگاه، نظام حاکم را مدام به چالش می‌گیرد، چندانکه نظام حاکم را که گفتمانی دینی داشت و به خدا و پیامبر و قدسین تکیه می‌کرد، شاید ناچار ‌‌کند تا از این پس به نیروهای نظامی و انتظامی‌اش تکیه کند و اندک اندک، گفتمان دینی، جای خود را به گفتمان نظامی دهد.

اگر این گمانه‌ها درست باشد، چنان نظامی تا کی و تا چند دوام خواهد آورد؟ آیا در آن صورت «ناکامی» ضعیف‌تر و زبون‌تر می‌شود؟ پاسخ به این پرسش به عهده‌ی وقایع آینده است. برای ما همین گمانه بس که جوامع انسانی در چرخه‌ی این چرخ، با همه‌ی فروبستگی‌های ریز و درشت، با همه‌ی ناکامی‌ها و تجربه‌های تلخ، به هرحال به سوی رشد و انبساط و گشودگی در حرکتند.

نگاهی دیگر به آیات محکمات

2010-10-13T18:42:00.007+03:30

از همان سال‌ 1360 که «نگاهی دیگر به مفاهیم قرآن» را به عنوان اولین پژوهشم در مورد متن مقدس نوشتم، همواره با مشکلی در مورد آیات محکمات و متشابهات مواجه بودم. تفسیرهای بسیاری در این مورد خواندم، از قدیمی‌ترین تا جدیدترین، هیچکدام رضایت‌بخش و قانع‌کننده نبود.

مشکل اینجا بود که «محکمات» را اغلب «احکام» معنا کرده‌اند. یعنی دستورات و بکن و نکن‌هایی که فقیه استنباط می‌کند و ما باید اطاعت کنیم. فهم متشابهات را هم که سهم قدیسین و معصومین دانسته‌اند. بنا بر این هیچ سهمی برای من نمی‌ماند جز روخوانی این متن مقدس برای ثواب آخرت که آن‌هم یحتمل نصیب موش‌های گورستان است.

نه می‌توانستم این متن را رها کنم، که او مرا رها نمی‌کند، نه می‌توانستم خود را به ایمانی ساده‌ لوحانه بسپارم، که ذهنم یاری و همراهی نمی‌کند.

دیگر، دغدغه‌ی ایمان و بی‌ایمانی در میان نبود. مسئله شناخت متنی است که به هر حال می‌گویند تمدن ساز بوده است. متنی که به نامش جباران بسیاری حکومت کرده و می‌کنند، متنی که به بهانه‌اش قربانیان بسیاری به مسلخ رفتند و می‌روند. متنی که ما نامحرم از فهمش شمرده می‌شویم اما همچون بردگان باید مطیع اوامر متولیانش باشیم.
آنچه در باب آیات محکمات و متشابهات نوشته‌ام، حاصل همین دغدغه‌ها و پژوهش‌های چند ده ساله هم هست. می‌بینم به‌گونه‌ی دیگری هم می‌توان به این موضوع نگاه کرد و در این نگاه دیگر، می‌توان از مفهوم محکمات بهره گرفت اگر چه این بحث در تلقی رایج، همان پوستین وارونه‌ای شده که در کلام امام علی آمده است.

این نوشته که در وبسایت آورده‌ام، بیست و ششمین قسمت از «معنا شناسی متن مقدس» هم شمرده می‌شود، به‌لحاظ پژوهشی و ایضاح مطلب هم هنوز نقائص و نارسایی‌های بسیار دارد که امید است با آوردن قسمت‌های بعدی تا حدودی از آن نقائص بر طرف شود
(آیات محکمات و متشابهات در وبسایت)

زنده باشید: علی طهماسبی

---

2010-10-03T08:55:00.010+03:30

درست یادم نیست که چه موقعی از ماه و سال بود، اما این را یادم هست که اعتصابات دانشجویی در دانشگاه تهران آغاز شده بود و می‌رفت که به شهرهای دیگر هم سرایت کند، ما هم در دانشکده ادبیات مشهد با هم پچ‌پچه می‌کردیم که اعتصاب باید سراسری شود.

کم کم پچ‌پچه‌ها داشت بالا می‌گرفت، انگار داشتیم جرأت پیدا می‌کردیم. همین بود که دو سه نفری دست به‌کار شدیم که آن روز به جای حضور در کلاس، در صحن دانشکده بمانیم دیگران را هم تشویق کنیم که اعتصاب را جدی بگیرند.

تو هم انگار آنجا بودی، شاید در میانه‌ی حرف زدن احساساتی شده بودی، شاید به همکلاسی‌هایی که حاضر نبودند به اعتصاب بپیوندند گفته بودی خجالت بکشید و حرف‌های دیگری از این دست. در همین حال و هوا بوده که یکی از همکلاس‌ها که خود را مجذوب و فدایی اعلی‌حضرت می‌نمایاند و اتفاقا درشت اندام و قوی پنجه هم بود، دو دستی یقه‌ات را چسبیده بود، خیلی راحت می‌توانست تو را به دیوار بکوبد، فحش‌ها داده بود و تهدیدها که به ماموران امنیتی و گارد تحویلت دهد. پا در میانی همکلاسی‌های دیگر، موقتا به غائله خاتمه داد

کم کم هوای انقلاب شتاب می‌گرفت، حالا نیازی به پچ‌پچه نبود، می‌شد در آمفی‌تاتر دانشکده شب شعر گذاشت و حرف‌های انقلابی زد، می‌شد در مساجدی در کوچه پس‌کوچه‌های شهر که دور از هجوم نظامی‌ها باشد برای مردم هم سخنرانی کرد و از آزادی حرف زد. حالا انگار همه داشتند انقلابی می‌شدند، آزادی خواه می‌شدند، بعدا تظاهرات منظم و گسترده‌ی خیابانی که راه افتاد رئیس کارگزینی اداره‌ات هم که قبلا پنهانی با ساواک ارتباط داشت انقلابی شده بود، می‌توانستی او را در صف اول تظاهرات ببینی، یا برای دست بوسی حضرت آیة‌الله فلانی در آستانه‌ی بیت مشاهده‌اش کنی، و حضرت آیةالله فلانی مشعوف از پیروزی اسلام. تو هم بی آنکه حواست به اسلام و مسلمین باشد، همینطور به هوای آزادی آمده بودی تا بهمن 1357.

گمانم اواسط اسفند همان سال پنجاه و هفت بود، باید می‌رفتی به مسجد رضا برای سخنرانی، مسجد پر از جمعیت بود، جای نشستن نبود، از در مسجد که وارد شدی چند نفری از دعوت کنندگان پیشواز آمدند، همکلاسی سابقت هم در میان آنان بود، همان آدم تنومند قوی پنجه که می‌توانست با یک ضربه تو را به دیوار بکوبد. تعجب کرده بودی، جا خورده‌ بودی، اما او این بار یقه‌ات را نگرفت، تهدیدت نکرد، فحش نداد، آغوش گشوده بود، تو را در آغوش گرفت، بوسه بر سر و صورتت می‌زد و مدام با صدایی که همه بشنوند تکرار می‌کرد:

دیدیدی موفق شدیم،
دیدی پیروز شدیم......

برای زاد روز دخترم

2010-09-22T23:51:00.010+03:30

اولین سالروز تولدت که یکساله شدی، نخستین روزهای جنگ میان ایران و عراق هم بود. شاید از همان روزها بود که ترسی یا اندوهی مبهم در عمق نگاهت خانه کرد. در آن سال‌ها خبری از شادمانی در هیچ خانه‌ای نبود، اگر خنده‌ای بود، زهر خند بود. اگر خبری بود از کشته‌ها در جبهه‌ها بود و اعدام‌ها در زندان‌ها.

آن سال‌ها که تو کودک بودی، فریاد زنده باد مرگ در هر کوچه و خیابان طنین انداز بود، زنان سیاه می‌پوشیدند، مردان شانه‌هاشان مدام زیر تابوت کشته‌های جنگ بود، و تو مغموم و نگران، جهان کودکی را این گونه تجربه می‌کردی.
در سال‌های پس از جنگ هم انگار مالیخولیای خصومت و دشمنی که اندک اندک در جان ملت جنگ زده‌ی ما ریشه پیدا کرده بود، رهایمان نکرد
احساس گنگی از گزند و آسیب، مجال دوستی و دوست داشتن و با هم بودن را از هرکسی ربوده. ما در عزای زندگی بودیم، در عزای زندگی هستیم. حواسمان نبود، هنوز هم انگار حواسمان نیست که شاید فرزندانمان این هوای زهر آلود را هنجار بپندارند.

سال‌های سال می‌گذرد، اما کیست نداند که در این میان نسلی که شما باشید فرصت آن را نیافت تا شادمانی را، صداقت را، دوست داشتن و با هم بودن را تجربه کند؟ نسلی بیگانه با خود، بیگانه با دیگری، بی هیچ رؤیای روشنی برای فردا.
سال‌ها از پی هم با شتاب می‌گذرند و عمر ما را با خود به یغما می‌برند. فریادهای خود خواهی ما در این طوفان شتابنده هنوز از هنجره بیرون نیامده گم می‌شود. نیاموخته‌ایم که درد مشترک و اندوه مشترک داریم.

در غم خود بودن و دیگران را ندیدن، راه به جایی نمی‌برد. ما را چاره‌ای نیست جز آنکه رنج همسایه‌ای که نامش را هم نمی‌دانیم بشناسیم، چاره‌ای نیست جز آنکه آوای فروخفته‌ی روح جمعی خود را باز یابیم، تنها این صدا باقی می‌ماند.

دخترم، امروز زاد روز تولدت هست، تو حالا بزرگ شده‌ای، و شاید وقت آن رسیده باشد که تولدی دیگر را تجربه کنی. تولدی در هوای همدلی و دوست داشتن خویش و بیگانه. کلام آن بزرگ را به یادت می‌آورم که گفته بود:

به هنگام خطر، مادر نگران فرزند خویش است، اگر همه‌ی مردم جهان دلواپس یکدیگر بودند، جهانی بی‌کرانه از مهر می‌داشتیم

زنده باشی، به شایستگی زندگان.

سی و یکم شهریور 1389/ مشهد

سنگسار

2010-09-15T01:46:00.017+04:30

گاهی پرسش‌هایی از سوی برخی دوستان طرح می‌شود که شاید ذهن دیگرانی را هم گرفتار کرده باشد. یکی هم حکم سنگسار زنا کار است و اینکه چرا مطلبی با این اهمیت که به هرحال در مورد جان انسان است در قرآن نیامده؟
تا آنجا که من هم از متن قرآن می‌فهمم، چنین حکمی در قرآن نیست، نه سنگسار زناکار و نه سنگسار یا کشتن مرتد، اما در تورات احکام سنگسار برای انواع جرم‌ها و حتی برای حیوانات هم وجود دارد(1) و مهمترین و شدیدترین آن احکام برای زنا و ارتداد آمده است. به عنوان نمونه:

در باره مرتد
«آن كس را كه لعنت كرده است(کفر گفته است)، بيرون لشكرگاه ببر، و همه آناني كه شنيدند دستهاي خود را بر سر وي بنهند، و تمامي جماعت او را سنگسار كنند.
و بني اسرائيل را خطاب كرده، بگو: هر كسي كه خداي خود را لعنت كند متحمل گناه خود خواهد بود. و هركه اسم يهوه را كفر گويد هر آينه كشته شود، تمامي جماعت او را البته سنگسار كنند، خواه غريب خواه متوطن چونكه اسم را كفر گفته است كشته شود. (کتاب لاویان باب 14 آیات 14 تا 16 همچنین کتاب تثنیه باب 17 آیه 5)

در باره زناکار

اگر مردى يافت شود كه با زن شوهردارى همبستر شده باشد، پس هر دو يعنى مردى كه با زن خوابيده است و زن، كشته (سنگسار) شوند. پس بدى را از ا سرا ئيل دور كرده اى.
اگر دختر باكره اى به مردي نامزد شود و ديگرى او را در شهر يافته، با او همبستر شود، پس هر دو ايشان را نزد دروازه شهر بيرون آورده، ايشان را با سنگها سنگسار كنند تا بميرند؛ اما دختر را چونكه در شهر بود و فرياد نكرد، و مرد را چونكه زن همسايه خود را ذليل ساخت، پس بدي را از ميان خود دور كرده اي. (کتاب تثنیه باب 22 آیات 22 تا 24)

دختر هر كاهني كه خود را به فاحشگي بي عصمت ساخته باشد، پدر خود را بي عصمت كرده است. به آتش سوخته شود. (کتاب لاویان باب 21 آیه 9)

هنوز موارد دیگری هم هست که اینجا نیاوردم. با آنکه این احکام از متن تورات است(یعنی نص و صریح است و ربطی به روایات تلمود و فتاوای کاهنان ندارد)، در عین حال امروزه یهودیان هیچکدام از این احکام را عملی نمی‌کنند اما نکته‌ی جالب توجه این است که در قرآن چنین احکامی نیامده اما در فقه ما حکم سنگسار زناکار وجود دارد. در اینجا این پرسش هم می‌تواند طرح شود که آیا بخشی از مضامین فقهی ما بر گرفته از فقه یهود است؟ یا اینکه واقعا می‌توان اصالت آن را در متن قرآن هم نشان داد و ما چون فقیه نیستیم نمی‌دانیم؟

نکته‌ی قابل تامل دیگر، نحوه‌ی کشتن زناکار است که چرا با سنگسار؟

گمان می‌کنم این یکی از ساده‌ترین راه‌هایی بوده است که مشارکت عمومی را در کشتن زناکار و اجرای این حکم میسر می‌ساخته و همگان را در کشتن شریک می‌کرده است چندانکه بعد از سنگسار، هیچ کس را نمی‌توان به عنوان کشنده سرزنش نمود و انجام این حکم عملا به عنوان خواستی از سوی وجدان عمومی تلقی می‌شده است که البته تحلیل این نکته شاید در حوزه‌ی روانشناسی اجتماعی تا حدودی میسر باشد.

ضمنا چندی پیش مقاله‌ای توسط دوستی برایم ارسال شده بود که یکی از صاحب‌نظران مسلمان در باره‌ی حکم سنگسار نوشته بود، این مقاله که به زبان انگلیسی بود بعدا توسط دوست بزرگوارم آقای یاسر میردامادی ترجمه شد و در وبسایت رادیو زمانه هم تحت عنوان زنا و مجازات قرآنی منتشر گردید. گمان می‌کنم برای آنانی که در جستجوی چند و چون حکم سنگسار هستند مقاله‌ی مفیدی باشد.

----------

پی نوشت: (1) در باره گاوی که کسی را شاخ زده باشد و آن شخص مرده باشد، گاو باید سنگسار شود(کتاب خروج، باب 21، آیات 28 و 29)

در باره صاحبان اجنه و جادوگران هم حکم سنگسار آمده است(کتاب لاویان، باب 20 آیه 27)

ایمانی دیگر

2010-09-10T21:44:00.007+04:30

خدایا
روي خود را از ما پوشانده‌اي
پرسش‌هايمان را پاسخ نمي‌گويي
اوباش بر ما جسور و بي‌پروا شده‌اند
شعبده‌باز بر قبای تو نقش خود می‌نگارد
خدایا
در بيداري، دلتنگیم
به خواب پناه مي‌بریم
رؤياهاي هراس انگيز به سراغمان مي‌فرستي
خدايا
این آزموني است كه بايد از سر بگذرانیم؟
يا سرنوشت محتوم ما؟
پس کجا رفت آن وعده‌ها که به زبان رسولان گفته بودی؟
خدايا
ای بزرگترین راز حیات
ای چراغ آرزوهای پاک و بلند
ما را به ایمانی هدایت کن، شایسته‌ی خطر کردن
ایمانی برای طرحی نو در انداختن
ایمانی برای عبور از این شب دیجور و تلخ

نوزدهم شهریور 1389مشهد

از آن شهید تا این اسیر

2010-09-10T09:46:00.003+04:30

حدود صد سال از آن واقعه میگذرد، شاید لازم باشد که حالا هم امریکاییها و هم ایرانیها از آن شهید یادشان بیاید. من هم هرگاه عکسی از این سه اسیر امریکایی میبینم، یا خبری میشنوم، بی آنکه حواسم به سیاست دولتها باشد، به یاد هوارد باسکرویل میافتم.«1»

نظام مشروطه در ایران تازه شکل گرفته بود که قزاقهای محمد علی شاه، مجلس شورای ملی را در تهران به توپ بستند، تا بساط مشروطه و دموکراسی خواهی را برچینند تهران به هر حال پایتخت ایران بود، محمد علی شاه شاید گمان میکرد وقتی آزادی خواهان را در تهران سرکوب کند، دیگر شهرهای ایران هم تابع استبداد حکومت خواهند شد، اما اهل تبریز به مشروطه خواهی خود پای بند ماندند و مقاومت در برابر حکومت مرکزی را آغاز کردند.

به تبریز خبر رسید که قزاقهای حکومت میآیند، قزاقها آمدند، قزاقها با ارادههای توپ آمدند، تبریز به محاصره در آمد .آزادی خواهان سنگرهای دفاعی را دور تا دور شهر تبریز محکم کردند، اغلب اینان مردان سپاهی تعلیم دیده نبودند، میلیشاهای مردمی بودند که به اشتیاق آزادی قیام کرده بودند. هوارد باسکرویل هم در آن موقع جوانی بیست و چهارساله بوده، در مدرسه مموری تبریز معلم بوده«2»، تاریخ عمومی و حقوق بین الملل تدریس میکرده، بی آنکه کسی از او خواسته باشد به صف آزادی خواهان پیوسته بود، برخی از شاگردانش را هم با خودش همراه کرده بود، تا آنکه اهل تبریز باخبر شدند که او به گلولهی استبداد جان باخته است.«3»

باسکرویل اگر از سربازان مزدور امریکایی بود باید اول به فکر جانش میبود، اما نبود. دل در گرو آزادی انسان داشت. نقل است که وقتی همسر کنسول امریکا در تبریز از او خواسته بود که از صف مشروطه خواهان بیرون بیاید و به کار درس خود بپردازد، گفته بود:

تنها فرق من با این مردم، زادگاهم است و این فرق بزرگی نیست«4»

ایرانی ها نه همکیش او بودند نه از ملیت او، تنها در انسان بودن و آزادی خواهی با هم مشترک بودند. و این به گمان من بالاترین و ایدهآلترین چیزی است که آدمها را از هر نژاد و مذهب و ملیتی که باشند به هم پیوند میدهد.

باید همینگونهها بوده باشد که مردم تبریز وقتی از کشته شدن باسکرویل باخبر شدند، با اندوه تمام و طی مراسمی به یاد ماندنی جنازهی او را به خاک سپردند.مادرها در تبریز گریسته بودند، مردها شاید آرام و بیصدا اشگ ریخته بودند، و مجالس تعزیه بر گزار کرده بودند. بعد هم تفنگ او را با هدایایی از جنس دوست داشتن برای مادرش به امریکا فرستاده بودند. این داستان غربت باشکوهِ هوارد باسکرویل بود که هنوز هم جانهای آزاد را تکان میدهد.

اما دریغ که توطئهی اهل سیاست و دولتمردان امریکایی در کودتای 28 مرداد 1332 (عملیات آژاکس) «5» و سرنگون کردن دولت ملی مصدق، و بعدها هم حمایت آنان از خاندان پهلوی و دیکتاری محمد رضا شاه، پردهای بر آن چهرهی آزادی خواه کشید و اندک اندک او را از خاطر بسیاری از ایرانیان زدود. به ویژه خاطره‌ی سرنگونی دولت ملی مصدق برای ما ایرانیان تلخ‌تر از آن بود که بتوان به این زودی‌ها آن را از یاد برد، هنوز دخالت‌های ناروای دیگر هم در امور داخلی ملت‌ها از سوی آنان بسیار بوده و هست.

میاندیشم، چه خوب بود اگر حساب دولتها را از ملتهایشان جدا میدانستیم، چه خوب بود اگر ملت امریکا دولتمردان خود را بابت دخالت در حکومت ملی مصدق و سرنگون نمودن او به چالش می‌گرفتند، کاش این گونه بود تا ما هم می‌توانستیم حساب دولت‌ها را از حساب ملت ها جدا کنیم و انسانها را در هر مقام و مرتبهای که هستند، اول از همه با معیارهای انسانی بسنجیم و برای حقوق انسانی انسانها نسبت به سیاست و مذهب و نژاد اولویت قایل میشدیم.

یک نکتهی دیگر هم هست که دوست داشتم به مادران آن سه شهروند امریکایی و به همه‌ی مادران دنیا می‌گفتم، من به روشنی نمی‌دانم که اتهام آن سه اسیر چیست، اما این را می‌دانم که اینجا مادرانی هستند که فرزندانشان به هوای آزادی، به زندان‌اند یا جان باختهاند، زندانیان گمنامی هستند که هیچ رسانهای نامشان را هم نمی آورد.

گویا هنوز راه سرداران مشروطه و راه آزادیخواهان به فرجام خود نرسیده، هنوز سخن باسکرویل برای برخی از ما ایرانیها و برای شما امریکاییها جا نیفتاد که گفته بود:

«تنها فرق من با این مردم، زادگاهم است و این فرق بزرگی نیست»

میان مردان و زنانی که اینجا به زندان هستند و فرزندان شما هم به لحاظ حقوق انسانی تفاوت چندانی نباید باشد جز زادگاهشان. کاشکی برای آزادی انسان، از هر ملیتی و از هر سرزمینی که باشند، می‌توانستیم واقعیتر، انسانیتر، و جهانیتر نگاه کنیم.

نوزدهم شهریور ماه 1389 مشهد

1- Howard Conkin Baskervile

2- American Memorial Tabriz

3- نهم آپریل 1909
نقل از ویکی پدیا- 4

5- Operation Ajax

گزارشي از سخنرانی در گراميداشت شب قدر

2010-09-02T08:56:00.004+04:30

فایل‌های صوتی سخنرانی

تعقل، تفكر، تدبر و درايت، مراحل چهارگانه خردورزي قرآني است

گزارش از مريم محمدپور

مراسم ويژه گراميداشت شب قدر، همزمان با شب شهادت امام علي(ع) همچون ساليان گذشته در منزل علي طهماسبي، در مشهد برگزار شد.

علي طهماسبي در اين مراسم طي سخناني با عنوان «ايمان و خرد در شب قدر»، به تعريف خود از ايمان و خرد براساس متن قرآن پرداخت و گفت: واژه ايمان از از ريشه «امن» و در تقابل با ترس و اضطراب بوده است، ايمان مترادف با اعتقاد نيست بلكه تضمين كننده حركت انسان است از آنچه هست، به آنچه بايد باشد و اين حركت رخ نخواهد داد، مگر با خطركردن و اراده معطوف به تغيير داشتن.

وي در ادامه به تعريف «خردورزي» پرداخت و بيان داشت: در فرهنگ اوستايي، خرد چیزی است که نگهداري تن و رستگاري روان به وسیله‌ی آن حاصل می‌شود، این تعریف کلی در قرآن با تفصیل دقیقتری بیان شده است. در این تعریف، خردورزي داراي چهار مرحله است كه شامل تعقل، تفكر، تدبر و درايت مي‌شود.وي «تعقل» را به معني مهار هواي نفس دانست و يادآور شد: تعقل به لحاظ معنايي، اشاره به بستن چيزي دارد؛ بنابراين تعقل هنگام اخذ يك تصميم به آن معني است كه براي تصميم‌گيري درست، بايد هواهاي نفساني چون قدرت‌طلبي، دروغ‌گويي، حسادت و... را مهار كرد و پس از آن تصميم گرفت. وي با اشاره به اينكه در قرآن صفت عاقل براي خدا به كار نرفته و حتي واژه عقل به عنوان يك اسم نيز در قرآن وجود ندارد، افزود: خداوند نیازی به تعقل ندارد، چون مانند انسان هواي نفس ندارد كه نياز به خودکنترلی داشته باشد.

طهماسبي مرحله دوم خردورزي را پس از تعقل «تفكر» دانست و تصريح كرد: تفكر يعني اعمال نظر در يك شيء؛ بنابراين تفكر به معني اندیشه نمودن برای تغيير واقعيت كنوني است. وي تدبر را مرحله‌اي ديگر در فرآيند خردورزي خواند و بيان داشت: تدبر به معناي عاقبت‌انديشي است و به آن معناست كه براي انجام يك عمل، بايد پی آمدها و عواقب آن كار را درنظر گرفت تا نتيجه يك عمل، به ضرر خود فرد يا جامعه‌اش نشود.

اين پژوهشگر، «درايت» را به معني هوشمندي و زيركي خواند و در ادامه افزود: قرآن انسان را به درك واقعيت و شناخت روابط حاكم بر آن فرامي‌خواند و بارها در قرآن از مخاطب سئوال شده كه چه شناختی نسبت به پديده‌ها در هستي دارد(و ما ادراک مالیلة القدر) كه اين امر نشان مي‌دهد قرآن، انسان را به درايت و درك واقعيات فرامي‌خواند.

وي با اشاره به اينكه مفهوم ايمان و خردورزي با توجه به تعاريف ارائه شده از هركدام، هيچ تضادي با يكديگر ندارند، گفت:اما بعدها به ویژه در دوره بني‌عباس، با توجه به نيازهاي سياسي حكومت وقت، مفاهيمي به اسلام تحميل شد كه هيچ نسبتي با قرآن نداشت و در اين رويكرد بني‌عباسي بود كه ايمان و خرد در تعارض با هم قرار داده شدند و از معجزاتي ياد شد كه خرد قادر به فهم آن نبود و ما متاسفانه وارث اسلام بنی‌عباسی شده‌ایم، با اين حال اگر اسلام را براساس آنچه در صدر اسلام رخ داده بود بشناسيم، ايمان و خردورزي در مقابل يكديگر قرار ندارند.طهماسبي باور به معجزات را مربوط به دوره كودكي ذهن بشر دانسته و با بيان اينكه جهان كودك، آميخته با تخيلي اقتدارگراست، عنوان داشت: بسياري از انسان‌ها با وجود زسیدن به بلوغ جسماني، به لحاظ ذهني در دوران كودكي متوقف مانده‌اند و برخي حكومت‌ها نيز براي اطاعت‌پذير كردن مردم، از بلوغ اجتماعی مردم پیشگیری می‌کنند،
آن‌ها را كودك نگاه مي‌دارند و در چنين شرايطي است كه ذهن مردمان معجزه طلب می‌شود و هر تمثیلی از قرآن را حمل بر یک معجزه می‌کنند.

وي در بخش ديگري از سخنان خود، به تشريح تاريخچه ماه رمضان پرداخته و سپس با اشاره به اختلاف نظرها درباره نزول يكباره و تدريجي قرآن، اظهارداشت: نزول قرآن با كمله «اقراء» آغاز مي‌شود اما معلوم نيست كه او چه چيزي را بايد بخواند! وي ادامه داد:
در اولين آيه نازل شده بر حضرت محمد، پس از اقراء، تاكيد مي‌شود كه به نام خداوند بخوان..

وي با بيان اينكه يكي از تفاوت‌هاي اساسي قرآن و عهد عتيق اينست كه در تورات، انسان بر چيزها نام مي‌گذارد، اما در قرآن خداوند اسماء را به انسان آموزش مي‌دهد، افزود:
منظور از اسماء صرفا لفظ ها نیستند، بلکه هر اسمی معطوف به کارکرد چیزی می‌شود آن اسم بر او نهاده شده است. در داستان موسي(ع) خدا به او مي‌گويد كه آنچه در دست داري چيست، حضرت موسي پاسخ مي‌دهد كه ابزاري براي چوپاني است و كاربردهاي عصاي خود را بيان مي‌كند، اما خدا به او مي گويد آن را رها كن. بعد از این رها کردن است که عصای موسی کارکرد تازه‌ای پیدا می‌کند و به تعبیر مولوی

نزد موسی نام چوبش بد عصا نزد خالق بود نامش اژدها

در اینجا موسی می‌بیند که همان عصای چوپانی کارکرد دیگری می‌تواند داشته باشد و می‌توان با آن عصا به جا کارهای چوپانی به مبارزه‌ی با فرعون برخیزد و اين تمثيلي است براي ما كه بدانيم بايد چگونه اشیاء پیرامون خود و خود را در این هستي را قرائت كنيم. وي تاكيد كرد: قرآن تنها يك نمونه است براي قرائت آيات هستي و هركدام از ما نيز براساس اين الگو مي‌توانيم قرآن و قرائت خويش را داشته باشيم.

وي در بخش پاياني صحبت‌هاي خود همزمان با شب شهادت امام علي (ع) به توضيح سوره قدر پرداخت و گفت: در ابتداي اين سوره، خداوند مي‌گويد كه «ما» نازل كرديم؛ چرا مي‌گويد «ما»؟ چون نزول هر کلامی از خداوند، كار مشترك انسان و خداست، اگر انسان نباشد كه به کلام خداوند بیاندیشید، اين تعابير مخاطبي ندارد. پس از آن هم به شب قدر اشاره مي‌شود؛ شبي تيره از جهل نسبت به قدر و منزلت خويش كه بايد از آن عبور كرد و نبايد منتظر ماند تا اين شب خود به خود برود، چراكه در اين صورت ما نيز پايان خواهيم يافت!

وي با بيان اينكه در شب قدر هر انسان بايد قدر فردي و اجتماعي خود را بداند تا بتواند براساس توانمندي خود تصميم بگيرد، افزود: وقتي كه قدر خود را دانستي، حالا ملائك يا همان نيروهاي هستي با تو همراه مي‌شوند. اين نويسنده و پژوهشگر ديني با بيان اينكه در قرآن چيزي به نام «ارواح» نداريم و تنها از «روح» كه هم‌ريشه با «ريح» به معناي «نسيم» است سخن به ميان آمده، عنوان داشت: اگر قدر خود را دانستي می‌توانی از شب جهل عبور کنی، عمرت (معادل تقريبا هزار ماه) با معنا مي‌شود و آنگاه روح كه نسيمي از ناكجاآباد است بر تو نازل شده و بشارت آبادی و آزادی برایت خواهد آورد. و در نهايت، اين سوره با سرزدن فجر و نويد صبح به پايان مي‌رسد.

وي شب قدر را فرصتي براي تاملي دوباره در توانايي‌هاي دروني خود و جامعه‌اي كه در آن زندگي مي‌كنيم دانسته و تاكيد كرد: براساس همین شناخت قدر است كه مي‌توان با تكيه بر تعقل، تفكر، تدبر و درايت، از شب تاريك جهل عبور كرد.

این سخنرانی با یادی و سخنی از اقبال پایان یافت که گفته بود:

خدا آن ملتی را سروری داد که تقدیرش به دست خویش بنوشت

به آن ملت سرو کاری ندارد که دهقانش برای دیگری کشت

اشاره‌ای به سوره‌ی تکویر

2010-08-23T00:42:00.009+04:30

-----

مدتی صرف نوشتن رساله‌ی پژوهشی نسبتا مفصلی شد که با عنوان «سوره‌ی تکویر و آخرالزمان» در سه بخش نوشتم، حق این بود که این رساله قبل از اینکه در وبسایت منتشر شود، به ناشر سپرده می‌شد تا به صورت کتابی یا جزوه‌ای مستقل انتشار یابد، اما امید چندانی نبود که در این شرایط و به این زودی‌ها از پیچ و خم ارشاد سری به سلامت بیرون آورد، به ویژه آنکه در این نوشته اشاره به پیش زمینه‌های سوره‌ی تکویر در عهد عتیق و انجیل‌ها شده است و اینکه سوره‌ی تکویر بازخوانی تازه‌ای از باب بیست و چهارم انجیل متی هم هست و بسی محتمل است که منظور آیه‌ی «إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيم‏» عیسی مسیح بوده است. این نظریه برخلاف نظریه‌ی همه مفسرینی است که نوشته‌اند منظور این آیه جبرئیل است.

گمان می‌کنم مفسرین اسلامی که تفسیر سوره‌ی تکویر را نوشته‌اند، بیشتر از این جهت جبرئیل را به جای عیسی مسیح مطرح کرده‌اند که مسئله‌ی وحی به آن صورتی که به آن معتقد بودند زیر سوال نرود. زیرا اگر قرار باشد بگوئیم آن رسول کریم که قرآن به آن اشاره می‌کند عیسی مسیح است، آنگاه ناگزیر باید موضوع وحی را به گونه‌ای دیگر مورد تامل قرار می‌دادند. (برای آگاهی بیشتر می توانید به مقاله معناشناسی متن مقدس بخش 11 مراجعه کنید)
تفاوت‌های عمده‌ی دیگری هم هست که خواننده‌ی آن رساله خود می‌تواند در یابد. مانند آوای سنگین زنده به گور شده‌ای که به صورت مفرد مونث مجهول در آن سوره طرح شده است و اغلب تفسیرها از آن به عنوان دختران زنده به گور یاد کرده‌اند در حالی که در تلقی راقم این سطور، چنان برداشتی با متن قرآن چندان همآهنگ نیست. نشانه‌های قابل تاملی وجود داردکه آن زنده به‌گور شده‌ی مونث مجهول، شاید اشاره به گسست روان جمعی جامعه باشد که در هر دوره‌ای می‌تواند اتفاق بیافتد و سبب فاجعه‌ای اجتماعی بشود. در این تلقی، و با توجه به آیات دیگر قرآن، از روان جمعی یک قوم و یک ملت معمولا با ضمیر مفرد مؤنث یاد شده است.

همچنین طرح اولیه این رساله «از آیه‌های آسمانی مسیح تا آیه‌های زمینی فروغ» بود اما در عمل تقریبا چیز دیگری شد، به همین جهت این رساله بخش چهارمی هم دارد که مربوط به تلقی امروز ما از آخرالزمان می‌شود. منظور نوعی از تلقی است که از روزگار نیما به این سو در ادبیات معاصر شکل گرفته است و آیه‌های زمینی فروغ نمونه‌ی آشکار آن است. این بخش هم شاید به زودی در ادامه‌ی سه بخش پیشین ارائه شود.

خر و خورجین

2010-08-06T10:10:00.002+04:30

این قصه را حدود سی و پنج سال پیش در ماهنامه نگین خوانده بودم که آقای محمود عنایت می‌نوشت. عنوانش یادم نیست اما حتما خر و خورجین نبود، امروز به مناسبتی، خاطره‌ی آن قصه در ذهنم بیدار شد.

-----------
مردی روستایی، خورجین بزرگی بر خر خود بار کرده بود. یک طرف خورجین پر از گندم بود، طرف دیگر پر از سنگ. خر به زحمت راه می‌رفت روستایی هم عرق ریزان او را کمک می‌کرد.

روشنفکری دل‌ آزرده از اوضاع شهر، که سر به صحرا نهاده بود او را دید، به رسم ادب سلامی گفت و خدا قوتی. بعد هم از احوال مرد روستایی پرسید، از اینکه چه بار دارد،‌ و این پرسش که اگر گندم به خانه می‌بری پس این همه سنگ برای چیست، روستایی توضیح داد که سنگ‌ها برای برقرار شدن تعادل در دو طرف خورجین است. دوست روشنفکر ما او را یاد داد که اگر سنگ‌ها را از خورجین خالی کند و نصف گندم‌ها را به جای سنگ‌ها در این طرف خورجین بریزد، خر سبکبار می شود و خودش هم می‌تواند سوار خرش شود. روستایی همین کرد، بعد هم سرخوش و شادمان خدا حافظی کرد.

اما چند قدمی آنسوتر، خرش را نگاه داشت، رو برگرداند و‌ پرسید:

- آقا شما خانه‌تان کجاست؟

- من خانه ندارم

- خب حتما باغی چیزی دارید
- نه باغ هم ندارم
- زمین کشاورزی چه؟

- زمین هم ندارم

- گله گوسفندی، گاوی؟

- هیچ ندارم

مرد روستایی، برگشت همان جایی که سنگ‌ها را از خورجین خالی کرده بود، از نو گندم‌ها را در یکطرف و سنگ‌ها در طرف دیگر قرار داد و با کمی دلخوری از آشنایی با این صحرا گرد آواره راهش را پیش گرفت.

دوست روشنفکر ما حیرت زده دلیل این کار او را پرسید، مرد روستایی گفت:

ببین فلانی،‌من پنجاه سال است که با همین روش خودم زندگی کرده‌ام، الان هم خانه دارم، هم باغ دارم، هم زمین کشاورزی، هم گاو و گوسفند، اما روشی که تو پیشنهاد می‌کنی اگر واقعا درست بود، حالا تو باید خیلی بیشتر از من می‌داشتی

در هوای مشروطه

2010-08-03T01:07:00.006+04:30

قرار بود اعلي‌حضرت يا همان قبله‌ي عالم، در برابر قانون با ديگران برابر باشد. خواه احمد شاه، يا رضاشاه يا هركس ديگر. قرار بود قانون را هم نمايندگان مردم وضع كنند. يعني كساني كه مردم انتخاب مي‌كنند. حالا واژه‌ي ‌«ملت» هم تغيير معنا داده بود، كسي نمي‌گفت «ما ملت ابراهيم خليل» نمي‌گفت «ما ملت اسلام»، مي گفتند «ما ملت ايران». يعني ایرانی بودن منحصر به مسلمان بودن نیست، (متن کامل)

این همه نور و شادی

2010-07-28T19:06:00.003+04:30

نیمه شب که از راه رسیدم، هنوز خیابان های شهر چراغان بود، با انواع لامپ های رنگارنگ. گفته بودم چند روزی را که به شهر نباشم ذهنم آسوده تر خواهد بود. آنجا ، میان چند کوه نیمه خشک و نیمه کویری، ده کوره ای ویران هست که نه برق دارد نه تلفن، اگرچه هم سیم های برق و هم کابل تلفن از روی خانه های ویران آن ده کوره عبور کرده.
غلامحسین هم چندین بار به شرکت برق و به مخابرات مراجعه کرده،‌ حرفشان این است که برای روستاهای زیر ده خانوار نمی توانند ترانس برق نصب کنند و نمی توانند امکانات تلفن فراهم کنند.

غلامحسین مجبور شده بود یک یخچال نفتی کهنه و قدیمی از یک وانتی دوره گرد خریداری کند ظاهرا هدیه ای تهیه کرده بود برای همسرش که تازه پسری به دنیا آورده. اما چند روز پیش یخچال آتش می گیرد، از دو اطاق قدیمی، یکی که هم انباری بود و هم آشپزخانه، سوخته بود سقفش هم فرو ریخته بود

قبلا از اخبار شنیده بودم که این روزها به مناسبت نیمه شعبان شهر غرق نور و شادمانی خواهد بود. من هم انگار مثل غلامحسین، حوصله ی این همه نور و این همه شادمانی را ندارم

مشهد، ششم مرداد 1389

نوشته های مرتبط : سگ غلامحسین

دست دزد

2010-07-24T13:26:00.006+04:30

---------------------

            گفته بود:
                  دست دزد را قطع کنید

پرسیده بودند:
از کجای بدنش؟

گفته بود:

از بدنش نه، از اموال مردم

در مواجهه با استبداد

2010-06-20T09:34:00.005+04:30

بعد از صد و چند سال باز به همان جا رسیدهایم که مشروطه خواهان آغاز کرده بودند. اما این بار آیا راه کنترل استبداد را شناختهایم؟

این شاید از خوش خیالی و خامی بود که بلافاصله پس از پیروزی هر دو انقلاب مشروطه و جمهوری اسلامی، چند صباحی نابودی استبداد را جشن گرفتیم بعد هم دیدیم که « استبداد» عوامل خود را به سرعت در کسوتهای تازه بازتولید نمود (ادامه مطلب)

مثل همین روزها بود

2010-06-19T08:49:00.006+04:30

همین آخرین روزهای خرداد بود؛ سال 1356، گمانم سر کلاس بودیم برای برگزاری یکی از آخرین امتحانات آن ترم که متن خوانی مطبوعات عربی بود، استاد این درس عجله داشت تا زودتر خودش را به جلسهای برساند که حضور در آن جلسه را وظیفهی ملی خودش میدانست, این را با افتخار برای دانشجویانش که ما باشیم به زبان هم آورد، آن روزگار هرکس عضو حزب رستاخیز نبود و هرکس در گرد همآییهای حزب رستاخیز شرکت نمیکرد، به این معنا بود که در وظیفهی ملی خودش قصور کرده است.

استاد گه گاهی در کلاسهای قبلی، شاید برای راحت شدن وجدانش و برای اینکه از نگاه گزندهی دانشجویانش بکاهد هرجا مناسب میدید این گفتهها را به نقل از مقام سلطنت بیان میکرد که:

همهی مردم ایران باید برای هدفهای ملی که سعادت و آسایش همهی ما را تامین خواهد کرد متحد باشند و در یک جهت حرکت کنند، همهی کوششها باید در راه پیشرفت کشور باشد. نه خنثی کردن تلاشهای یکدیگر. در نظام چند حزبی امکان تفرقه و تشتت بسیار است. هر گروه می‏خواهد حرفهای خودش را به کرسی بنشاند و در نتیجه اختلافات به وجود می‏آید. در حالی که در حزب رستاخیز از جنگ گروهی خبری نیست.

در همین حال و هوا بوده که یکی از همکلاسیها با حالتی پریشان وارد کلاس شد بود، هنوز نشسته و ننشسته، که به رفیق بغل دستیاش مطلبی را گفت، و او به باز به بغل دستی خود، خبر ناگهان موج برداشته بود، و این واگویهها که: دروغ است؟ شایعه است؟ توطئهای دیگر است؟ هر چه بود، تاب نشستن و منتظر ماندن نبود. نکند خبر راست باشد، باید از کلاس بیرون میزدیم، باید کاری میکردیم، باید راست و دروغ بودن خبر را میفهمیدیم.

بعد، خبر راست بود، اگر چه دوست داشتیم باورش نکنیم، گفتند جنازه را به سوریه برده اند، کنار مزار زینب. بعد هم روز هفتم رسیده بود و مجلس تعزیه، و انبوه جمعیت ملتهب و بیقرار در مسجد ملا هاشم، و نیروهای پلیس با سپر و باتوم در بیرون مسجد،پنکه ها و بلندگوهای مسجد کار نمی کند، برق ها خاموش است، یکی ایستاده تکیه به دیوار داده با آوایی بلند و زنگ دار قرآن می خواند و می گرید. و قامت خمیدهی پیر خراسانی ما ایستاده همانجا که صاحبان تعزیه می ایستند، و خطاب به جمعیت گمانم تنها یک کلام گفت:

علی رفت، ... کمرم شکست...

نه آن پیر بزگوار را یارای گفتن سخنی دیگر بود، نه ما را یارای شنیدن .......

29 خرداد 1389

آن ظلم و این عدالت

2010-06-08T23:51:00.005+04:30

این روزها، گاهی شعری قدیمی را زمزمه می کنم که می گفت:

یا لیت جور بنی مروان عاد لنا و لیت عدل بنی العباس فی النار

پس از جنبش بزرگ ایرانیان علیه حکومت امویان و پس از روی کار آمدن بنی عباس توسط خراسانیان به سرکردگی ابومسلم، همه امید به عدالتی داشتند که بنی عباس وعده داده بودند. دیری نپایید که این شعر بر سر زبان ها افتاد:

کاشکی همان جور بنی مروان برای ما باز می گشت

و کاشکی عدل بنی عباس به آتش دوزخ میرفت

گفت و گویی در باره ریا کاری

2010-06-04T13:08:00.005+04:30

مصاحبه روزنامه شرق با علی طهماسبی در مورد ریاکاری. این مصاحبه در تاریخ ششم خرداد
1389 با حذف یکی دو جمله در روزنامه شرق تحت عنوان «تا نقاب هست به بلوغ اجتماعی
نمی رسیم» انتشار یافت
-----------------------------------------------------------

س: به نظر شما با چه معیاری می توان کسی را ریا کار دانست و دیگری را نه؟

توضیح مطلب اینکه ما اعمال خودمان را به دو بخش میتوانیم تقسیم کنیم، یکی اعمالی که در ارتباط با مردم انجام میگیرد و دیگری اعمال عبادی مانند نماز و روزه و دیگر اعمال عبادی که در ارتباط با خداوند انجام میگیرد. نوع اول اعمال در حوزهی اخلاق قرار میگیرد و نوع دیگر در حوزهی عبادات. به تعبیر دیگر، «اخلاق» رابطهی افراد اجتماع با یکدیگر را تعریف میکند و «عبادات» رابطهی فرد را با خداوند بیان میکند.

بنا براین کسی که نماز میخواند، یک عمل عبادی را انجام میدهد و رابطه خود را با خداوند سامان میدهد، حالا اگر همین آدم، به قصد جلب توجه دیگران، یا برای اینکه دیگران از او خوششان بیاید نماز بخواند، این نماز نه تنها ارتباطی با خدا ندارد بلکه توهین به خداوند هم هست و شرک هم شمرده میشود. این نکته در سورهی ماعون به روشنی بیان شده است. بنا براین اعمال عبادی، چون رابطهی بین فرد و خداوند است، هیچ لزومی ندارد که دیگران از آن مطلع شوند.

در همان سوره ماعون، نکتهی بسیار ظریف و دقیقی مطرح شده است که با توجه به آن میتوان معنای ریاکاری را دقیقتر فهمید. در این سوره همان گونه که از نام آن بر میآید، صحبت از مایحتاج عمومی و نیازهای مردم اعم از یتیم و فقیر و مسکین و غیره است و صحبت از کسانی است که در ارتباط با رفع این نیازهای عمومی اقدامی جدی انجام نمیدهند و در عوض نماز میخوانند، آنهم به گونهای که نماز خواندنشان را دیگران ببینند. روشن است که در اینجا فرد نمازگزار، چون رابطهی خودش با مردم، رابطهای مخدوش و غیر قابل قبول است، برای جبران این رابطهی مخدوش، نمایشی دروغین از رابطهی خود و خداوند را به نمایش میگذارد در حالی که رابطهی بین فرد و خداوند هیچ ربطی به دیگران ندارد و نیازی نیست که دیگران بدانند یا ندانند.

س: با توجه به آنچه به آن اشاره کردید آیا می توان ریا کاران را به دسته های مشخصی طبقه بندی کرد؟

ج: حتما، در گذشته یعنی تا قبل از انقلاب اسلامی، اگر کسی تظاهر به دین داری میکرد بیشتر برای جلب توجه دیگران بود و اینکه دیگران از او به عنوان آدمی مؤمن و مقدس یاد کنند و احتمالا در امور مالی به او اعتماد کنند. حتی شنیده میشد که برخی کسان پیشانی خود را با پشت قاشقی داغ میکردند تا اثری شبیه اثر سجدههای طولانی نماز شب
را بر پیشانی خود پدید آورند. این یک نوع ریاکاری بود و شاید هنوز هم باشد که از لحاظ روانشناختی نیاز به تحلیل ویژهی خودش را دارد. اما بعد از انقلاب نوع دیگری از ریاکاری هم پدید آمد که فرد ریاکار خود را ناگزیر و مجبور به ریاکاری میدید. به یاد دارم که در همان سالهای اول انقلاب در ادارات دولتی مراسم نماز جماعت برگزار میشد و کارمندان خود را مجبور میدیدند که در نماز جماعت ظهرها شرکت کنند وگرنه مورد بیمهری مسؤلان و مدیران قرار میگرفتند و بسا که از برخی امتیازات محروم میشدند، به تعبیر دیگر، کارمندانی که علاقهای به نماز خواندن نداشتند، ناگزیر تظاهر به نماز میکردند. بدیهی است که چنین کاری نه تنها بهبودی در وضع روابط اجتماعی و ایفاء حقوق مدنی پدید نیاورد بلکه بسیاری از کارمندان دون پایهی دولتی را به افرادی متظاهر و دروغگو تبدیل کرد. همین روند در مدارس راهنمایی و دبیرستانها و دانشگاهها هم شکل گرفت. روشن است که در اینجا اهمیت رابطهی مردم با یکدیگر و رعایت حقوق یکدیگر، مورد غفلت قرار گرفت و رابطهی فرد با خداوند جای آن را گرفت که این رابطه هم متاسفانه اغلب رابطهای نمایشی بود و نه رابطهای واقعی.

بنا بر آنچه گذشت میتوان گفت که برخی از مردم به دلخواه خود و برای اینکه دیگران را تحت تاثیر خود قرار داده و آنان را مطیع خود کنند ریا کاری میکنند، و اکثریت دیگری از مردم به ضرورت و برای برآوردن نیازهای ضروری خود را ناگزیر از ریاکاری میبینند. به عنوان مثال اگر شما در همین نهادی که کار میکنی در مورد نماز از شما سؤال کنند و شما صراحتا بگویی اهل نماز خواندن نیستی، ممکن است از کار بیکار شوی، در حالی نماز خواندن یا نخواندن شما مسئلهای میان شما و خدای شما است و ربطی به مدیر و حراست و دیگران ندارد آنچه مدیر شما از شما باید طلب کند ارائهی درست و
دقیق کاری است که به شما محول شده و برای آن کار استخدام شدهای.

س: به نظر شما تبعات اجتماعی ریاکاری چه چیزهایی می‌تواند باشد؟

ج: تالی فاسد ریاکاری لااقل در دو حوزهی متفاوت باید مورد مطالعه قرار گیرد، یکی در حوزهی روانشناسی که البته نیازمند نظر کارشناسی متخصصین این حوزه است، در عین حال با آگاهی نسبی که دارم این نکته را میتوانم بگویم که خسارت وحشتناکی که این ریاکاری به شخصیت فرد وارد میآورد تقریبا گاهی غیر قابل جبران میشود. ریاکار ناگزیر است با «نقاب»1 در جلو دیگران ظاهر شود تا بتواند خود را با دنیایی که در آن زندگی میکند سازگار نشان دهد. خطر بزرگ در مورد استفاده از نقاب این است که فرد کم کم باور کند که شخصیت واقعیاش همین است، در حالی که نقاب چیزی است و شخصیت واقعی فرد چیز دیگری است2.
آشکارترین خسارت در این ریاکاری،‌ بیگانگی شخص از خود واقعیاش میباشد، این بیگانگی سبب میشود که فرد نتواند فرایند رسیدن به «فردیت»3 را طی کند و هیچگاه نتواند به رشد و کمال خود واقعیاش بپردازد، بیگانگی از خویش را در مضامین دینی با عناوینی مانند بیگانگی از نفس خویش یاد کردهاند و کسی که به نفس خویش شناخت نداشته باشد، شناختی از خداوند هم نخواهد داشت4.دوم، مشکلاتی که ریاکاری در ارتباط با جامعه پدید میآورد چیست؟ یا به تعبیر شما تبعات ریاکاری در جامعه، در اینجا ناگزیرم یک بار دیگر به آن تقسیم بندی که در مورد اعمال داشتم اشاره کنم، یعنی متوجه باشیم کارهایی که یک فرد که در ارتباط با جامعه باید انجام دهد چه نوع کارهایی است و کارهایی که در رابطهی با خدا است و جزو عبادات شمرده میشود چه نوع اعمالی است. به گمان من، مهمترین کاری که جامعه را سامان میبخشد و امنیت و رضایت و شادمانی در جامعه پدید میآورد، این است که افراد یک جامعه،‌ حدود و حقوق یکدیگر را به درستی بشناسند و به دقت رعایت کنند و بتوانند روز به روز وسائل و ابزار دقیقتری برای سنجش حقوق یکدیگر و حقوق شهروندی خویش پدید آورند. این موضوع ربطی به مسلمان بودن یا زرتشی بودن و یا هر دین دیگری را داشتن ندارد، همچنین ربطی به این ندارد که شما اعمال عبادی خود را به جا میآوری یا نه. در یک نظام اجتماعی نسبتا سالم، اگر شما حقی از همسایهات یا از هرکس دیگری را نادیده گرفتی، طبعا در اینجا نمیتوانی از خدا طلب بخشش کنی بلکه باید حقوق از دست رفته همسایهات را به او بازگردانی و رضایت او را جلب کنی، فرض کنید مردی با نگاه هیز خود برای یک لحظه موجب آشوب روانی زنی میشود، این مرد باید از خدا طلب بخشش کند یا از آن زن؟

در موضوع ریاکاری، اعمال و گفتار عبادی جایگزین حقوق شهروندی و حدود اجتماعی میشود. و کم کم ریاکاری یک هنجار و شیوهی زندگی شد در این هنجار شدگی ریاکاری، افراد باور میکنند که میتوانند حقوق یکدیگر را پایمال کنند به شرط اینکه رابطهی خود را با خداوند حفظ کنند، در این صورت سامان و نظم جامعه از هم میپاشد و عبادتی هم به معنای واقعی آن صورت نمیگیرد.

س: آیا می توان درمانی برای پدیده ریا کاری در جامعه ایران تجویز کرد؟

ج: ببینید ما در این جامعه، با خدا مشکلی نداریم، با خودمان مشکل داریم،‌ در روابط اجتماعیمان با یکدیگر مشکل داریم، در رعایت نکردن حقوق یکدیگر مشکل داریم، این مشکل ما با یکدیگر است نه مشکل ما با خدا، ریاکاری همین است که این مشکلات را ندیده بگیریم و مدام از عبادت خدا و بزرگی خدا صحبت کنیم، میبینیم با این حرفها روز به روز بر مشکلات اجتماعی ما افزوده میشود، روز به روز احساس ناامنی در ما بیشتر میشود، ناراحتیهای عصبی، نارضایتی از زندگی و روی آوری به انواع اعتیادهای پیدا و پنهان نمونههایی از همین است که به جای مواجههی رویاروی و آسیب شناسی مشکلات و طرح درست روابط اجتماعی، مدام از رابطه با خدا و نماز و عبادت حرف میزنیم، در قرآن هم صریحا آمده است که تا وقتی قومی در خود تغییری بوجود نیاورد خدا در این قوم هیچ تغییری نخواهد داد[5]، یعنی خدا این مشکل را برای ما برطرف نمیکند، هیچ قدیسی هم نمیآید این مشکل را حل کند، ما خودمان باید در عرصهی حقوق شهروندی و رعایت حدود یکدیگر به بلوغ اجتماعی برسیم، و این نیاز به آسیب شناسی وضع موجود و عزم ملی در عرصهی رشد فرهنگ و اخلاق اجتماعی دارد.

سوم خرداد1389 مشهد

1- نقاب یا Personaنقابی بوده که بازیگران به چهره میزدند، این نقابها بیشتر در مراسمی مورد استفاده قرار میگرفت که در قبایل بدوی نقش خدایان و توتمها توسط بازیگران نمایانده میشد

2- کارل گوستاو یونگ/1370/ خاطرات، رؤیاها، اندیشهها/ترجمه پروین فرامرزی/انتشارات آستانقدس/صفحه 411

Individuation -3 یگانه شدن با خویش، اتحاد و یکپارچگی خودآگاه و ناخودآگاه، به خود آمدن و..

4- این حدیث منسوب به پیامبر است اما تعبیرها و تفسیرهای متفاوتی از آن صورت گرفته است که شرح آن بیرون از حوصله این مجال است؛ اقبال لاهوری همین نکته را به این صورت بیان کرده است:

منکر حق نزد ملا کافر است منکر خود نزد من کافرتر است

5-اشاره به آیه 11 از سوره سیزدهم(رعد) و همچنین آیه 53 از سوره هشتم(انفال)

پروا مکن

2010-05-23T10:10:00.020+04:30

انسان،

جهاني گشوده به سوی آزادیست

فروبستن افق‌های اندیشه را بر نمی تابد

«هنر» هم، به زندان استبداد نمی گنجد، گر چه هنرمند به زندان باشد

«قلم»، غلام حلقه بگوش استبداد نمی شود، گر چه نویسنده در غل و زنجیر باشد

و «آزادی»، واژه ای از جنس حباب و پوک و پکر نیست که بازیچه ی پیرانِ بهت شود

بر صلیب و دار و رسن در نمی آید آزادی، اگر چه پیام آوران آزادی بر دار شوند

جهان انسانی، اندک اندک راه خود را هموار می کند، باز مي‌كند.

اگرچه با هزینه های بسیار.

پروا مکن

حصار این زندان که برساخته از دروغ و تزویر و خرافه است، دوامی نخواهد داشت

دوم خرداد
1389 مشهد

گفتاری در باب شاهنامه

2010-05-15T14:25:00.010+04:30

هویت ملی، یعنی ما خودمان باشیم، حرف خودمان را بگوییم، رنج و شادمانی خودمان را مزمزه کنیم، بر دردهای خودمان سوگوار باشیم، شادمانی هامان اصیل و واقعی و انسانی باشد.

این مضحکه ای تلخ است که ملتی روح زخم خورده و مجروح خود را سرپوش بگذارد و سوگوار چیزهایی باشد که ربطی به زندگی واقعی اش نداشته باشد.

بازخوانی هویت ملی، به معنای نبش قبر از پیشینیان نیست، «هویت» چیزی سنگ شده نیست، تصویر خشک شده بر دیوار ترک برداشتهی این خانه نیست، هویت اگر هویت باشد، باید زنده باشد، سیال باشد، نو به نو شونده باشد، رشد یابنده و ثمر دهنده باشد.

تاریخ گذشته ی هر ملتی، به مثابه ی ریشه های یک ملت است، باید از این ریشه جوانه زد. بازخوانی هویت ملی این نیست که چون کرم ریشه خوار، جویدن و نشخوار کردن ریشه های این درخت کهنسال را پیشه کنیم

اگر فردوسی برای من عزیز است، برای همین است که چگونگی بازخوانی هویت ملی را می آموزد، در همین بازخوانی است که خرد را جای خرافه می نشاند، آزادی را جای اسارت، و اخلاق را در هیات رستمی به میدان می آورد که به جای جنگ و ویرانی به صلح و آبادی می اندیشد.

فردوسی را دوست دارم، که آموزگار خرد و اخلاق است، که می آموزد خود را با چه زبانی بیان کنیم، می آموزد که حرمت خویش را، حرمت مخالف را، حتی حرمت دشمن را چرا و چگونه پاس بداریم، می آموزد که در کشاکش رعد و طوفان حوادث، از جان مورچه ای هم غافل نباشیم، می آموزد که زندگی یعنی آزادی و دست به بند شاه ندادن. می آموزد که دین یعنی راستی و هوشیاری، یعنی رسیدن به این حقیقت که در این هستی حسابی در کار است.

همین ها بود و برخی چیزهای دیگر، که آن شب را به یادش انجمنی ساختیم و چند کلامی از او و زمانه اش گفتیم و از خودمان و این زمانه گفتیم و چند بیتی از شاهنامه اش خواندیم و ...
فایل صوتی سخنرانی آن شب: ( در باب خرد و اخلاق در شاهنامه)

به یاد دهقان توس

2010-05-04T12:46:00.003+04:30

سلام

از سالها پیش، بیست و سوم اردیبهشت را سالروز بزرگداشت فردوسی دانسته اند. به گمان من، در برخی از سیمنارهایی که در ایران برای بزرگداشت فردوسی برگزار میشود، شاید بنا به مصالحی نتوان برخی نکتههای عبرت آموز را در باره فردوسی بیان کرد، به ویژه آنجا که روایت فردوسی از رستم، در معارضه ی با نظام سلطه قرار می گیرد. در این داستان، گشتاسب خود را جانشین پیامبر(زرتشت) می داند و رستم را بد دین مینامد، وفاداری رستم به گشتاسب هنگامی مورد قبول این جانشین پیامبر قرار می گیرد که رستم دست بسته به دربار بیاید، این وقایع اگر چه به رنگ اسطوره است اما ایران پس از اسلام به ویژه در روزگار خلافت عباسیان، بارها شاهد تکرار این ماجرا بوده است.

در مقاله ای پژوهشی با عنوان «لهوالحدیث در نسبت با داستان رستم و اسفندیار » سعی کرده ام به همین نکته که مغفول مانده اشاره کنم، این مقاله همچنین در نشریه چشم انداز ایران، به همت دوست بزرگوارم آقای لطف الله میثمی نیز منتشر شد. نشانی اصل مقاله در وبسایت آیین پژوهی و فرهنگ هم این است

http://www.ali-tahmasebi.com/newsview.asp?NewsCode=254

زنده باشید: علی طهماسبی

راه سوم در جنبش سبز

2010-04-19T01:15:00.003+04:30

راه سوم، نه رسیدن به حاکمیت است، نه اعلام پایان یافتن جنبش سبز، بلکه احیای خرد جمعی برای «نقد قدرت» است

------------------------

نیازی به یاد آوری نیست که در این شرایط جنبش سبز امکانات لازم برای ورود به عرصهء حاکمیت و تشکیل دولت و به دست گرفتن قدرت را ندارد اما این آیا پایان راه جنبش سبز است؟

اگر هنوز مطابق باورهای فرهنگ استبدادی بر این گمانه باشیم که هر نوع اصلاحی الزاما باید از بالا اعمال شود، و تنها با ورود به ساختار قدرت حاکمیت میتوان اصلاحاتی را انجام داد، طبعا یا باید توصیه به ادامه مبارزه برای رسیدن به قدرت در پیش رو باشد و یا به بن بست رسیدن جنبش سبز اعلام شود. اما به گمان من راه سومی هم در پیش روی این جنبش قرار دارد که عبارت است از احیای روح جمعی و سپس هموار نمودن راه برای نهادینه کردن خرد جمعی در پیشگیری از فساد قدرت. یعنی جنبش سبز با امکاناتی که دارد میتواند به جای « تدبیر قدرت»، به « نقد قدرت» بپردازد.

به گمان من، اهمیت وجود چنین جبهه ای اگر بیشتر از به حکومت رسیدن رهبران جنبش نباشد کمتر از آن نیست. برای نشان دادن اهمیت این گزینه، لازم میدانم به سه نکته اشاره کنم که عبارتند از:1- احیای «روح جمعی»، 2- شکل گیری «خرد جمعی»، 3- «نقد قدرت» و تفاوت آن با «تدبیر قدرت»

1- احیای روح جمعی

واژه «روح» را در این مقاله، به عاریه گرفتهام برای بیان وجود چیزی که به آن «وجود ربط» هم گفته شده است. «وجود ربط» عبارت است از همه ی رشته های ارتباطی که عناصر درون یک سیستم را به یکدیگر مربوط میکند. در این گمانه، حیات و حرکت هر نظام اجتماعی بستگی به نوع روابطی دارد که افراد موجود در آن با یکدیگر دارند. بدیهی است که در یک سیستم زنده و باز، تعداد رشته های ارتباطی میان عناصر، بسیار بسیار بیشتر از تعداد خود عناصر موجود در آن سیستم میباشد.روح جمعی در یک جامعه، هنگامی کارآیی سالم و زنده ی خود را میتواند پیدا کند که «وجود ربط» یا همان رشته های ارتباطی میان افراد جامعه آسیب دیده و مخدوش و از هم گسیخته نباشد. به تعبیر دیگر، روح جمعی از فرایند «وجود ربط » شکل میگیرد.

ایدهی «خرد جمعی» نیز هنگامی میتواند تحقق یابد که چیزی به نام روح جمعی در مناسبات اجتماعی تبلور پیدا کند. گسترش روز افزون وسایل و ابزارهای مربوط به ارتباطات اجتماعی که از روزگاران بسیار دور آغاز شده و مدام تکامل و توسعه مییابد نشانه ای عینی و عملی از نیاز مبرم انسان به رشد و تکامل روح جمعی هم میباشد. در عین حال عوامل بازدارنده در پیشگیری از رشد و توسعهی روح جمعی و گسستن رشتههای ارتباطی میان افراد جامعه نیز بسیار است و به نظر میرسد که یکی از این عوامل بازدارنده توانسته در قالب حکومت دینی خود را بر جامعه تحمیل کند.

توضیح اینکه، برخی از حکومتهای دینی از روزگار عباسیان گرفته تا اکنون، تلاش کردهاند تا رابطهی میان افراد جامعه را کمرنگ و حتی نفی کنند و به جای آن رابطهی میان افراد با خداوند را جایگزین آن نمایند. در اینجا روشن است که از خداوندی یاد میشود که حاکمیت دینی آن را تعریف میکند و خود را نمایندهی آن خداوند در جامعه میداند.

همچنین در این نوع حکومت دینی، هنگامی که سخن از اتحاد و همدلی اجتماعی به میان میآید، معمولا منظور اتحاد مردم با خواستههای حکومت است نه اتحاد مردم با یکدیگر. حتی اگر لازم باشد در جایی آدمهای معمولی چیزی را به یکدیگر تذکر دهند و به اصطلاح امر به معروف نمایند، این امر به معروف در مورد حقوق شهروندی یکدیگر نیست بلکه در مورد مثلا نماز و روزه و دیگر مسائل شرعی است که ربط چندانی به حقوق شهروندی و ارتباط مدنی افراد نسبت به یکدیگر ندارد.

اتفاق سهمگینی که در این روند پیش میآید، زنده بگور شدن روح جمعی است.

هنگامی که روح جمعی جامعه از هم گسسته و زنده به گور شده باشد، هر فردی از افراد جامعه تنها در اندیشهی نجات شخص خودش است حتی به قیمت پای نهادن بر حقوق و حدود دیگران. در چنین شرایطی افراد یک جامعه لزومی نمیبینند که در برابر هم مسئول اعمال خود و مسئول رعایت حقوق یکدیگر باشند. اگر من به شما دروغی بگویم، یا حقی را از شما ضایع کنم خود را ملزم نمیبینم که از شما حلالیت طلب کنم بلکه از خداوند طلب بخشش میکنم.

به تعبیر دیگر، ما نتوانستهایم مفهوم «حقالناس» را در ارتباط با حدود و حقوق شهروندی و حقوقی که افراد یک جامعه در برابر یکدیگر دارند تعریف کنیم. بسا مؤمنانی که نگاه هیز خود را به زنان، گناه میدانند اما این نگاه هیز را تجاوز به حقوق شهروندی آن زن نمیدانند.

تجاوز گستردهی افراد معمولی نسبت به حدود و حقوق یکدیگر کم نیست، از تخلفات رانندگی تا تقلبهای ریز و درشت در ارائهی خدمات و فروش کالا، از کلاه برداریهای کوچک و بزرگ، رانت خواریهای افراد وابسته به مراکز قدرت تا زور گیریها و رشوه خواریهای آشکار و نهان، همه و همه نمونههای بسیار ساده و ظاهرا پیش پا افتاده از نادیده گرفتن حقوق و حدود یکدیگر در جامعه است که هر کدام از ما آدمهای معمولی مدام با آن مواجه هستیم.

در چنین شرایطی، احساس ناامنی و عدم اعتماد افراد به یکدیگر، مدام فشارهای عصبی را بیشتر میکند و زمینهی خشونتهای اجتماعی را در همهی ابعاد گسترش میدهد. آیا این، نشانهی گسست روح جمعی نیست؟

ممانعت از تشکیل احزاب و سندیکاهای مستقل و انواع نهادهای فرهنگی، درهم شکستن انجمنهای دانشجویی، بستن و تعطیل نمودن انواع نشریات مستقل غیر دولتی، اختلال در امر اطلاع رسانیهای آزاد، سانسور و پنهانکاریهای مدام، آیا همه و همه برای زنده بهگور نگهداشتن روح جمعی جامعه نیست؟

بدیهی است که در چنین شرایطی، آدمها نسبت به هم بیگانهتر میشوند، خصومت و خشونت میان افراد جامعه افزایش پیدا میکند. تقلب و دروغ و تجاوز به حقوق دیگری برای ادامهی زندگی فردی گریز ناپذیر میگردد.

اگر چه آمار مشخص و روشنی از انواع جرایم در جامعه در دست نداریم اما آیا کسی هست که بتواند رشد فزایندهی جرایم را و تجاوزهای ریز و درشت افراد جامعه را نسبت به یکدیگر انکار کند؟ آیا در فقدان روح جمعی، با تقویت پلیس و چند برابر
نمودن نیروهای انتظامی، میتوان امنیت اجتماعی را تضمین کرد؟ به گمان من، فاصلهی زیادی است میان امنیت پلیسی و امنیت مدنی.

اینها نشانههایی از زنده به گور شدن روح جمعی جامعهی ما است. ما را به جز این گوش که آواهای صوتی را میشنود، گوش دیگری هم لازم است تا آوای غربت و درد و دریغ روح جمعی را هم بشنود. در این مقال، روح جمعی به مثابهی مادر برای همهی افراد جامعه است و نگران همهی فرزندان خود میباشد. نخستین گام شاید این باشد که بتوانیم این زنده بگور شده را نجات دهیم.

2- خرد جمعی

بهگمان من، احیای روح جمعی میتواند راه را برای فعال شدن «خرد جمعی» هموار کند. منظورم از «خرد جمعی» صرفا ایده آفرینی تازه توسط افراد جامعه نیست بلکه از قوه به فعل در آوردن ایدههای موجود و شناخته شده و قابل قبول برای روح جمعی هم هست. لازم میدانم تاکید کنم ایدههای قابل قبول برای «روح جمعی» نه ایدههای فردی که به منافع فردی میانجامد اما ممکن است ویرانی و تباهی را در جامعه افزایش میدهد

پس منظور از اصطلاح «خرد جمعی» در این مجال، صرفا دخالت دادن نظر دیگران در امر مدیریت کلان جامعه، یا مشورت نمودن مدیر یک اداره با کارکنان برای پیدا کردن بهترین راه حل نیست، این البته یکی از کارکردهای مهم خرد جمعی است که مدیران موفق در جهان امروز به آن روی آوردهاند اما به نظر میرسد در عرصهی مسائل سیاسی و اجتماعی ایران و با توجه به انواع فسادها و ناهنجاریها، ابتدا باید تعریف دیگری از «خرد جمعی» داشته باشیم، تعریفی که اتفاقا در سنت دینی ما هم آمده بود و با جملهی «کلکم راع و کلکم مسؤل عن رعیته» بیان میشد. این شاید سبب عبور ما از این شرایط ناهجار کنونی شود.

در این تعریف و در این مقطع، «خرد جمعی» میتواند عبارت باشد از خردی که منافع فرد را با منافع جمع، همسو و همآهنگ کند. همانگونه که «روح جمعی» مقولهای مستقل از روح فردی است، همچنین خرد جمعی نیز خردی مستقل از خرد فردی است. به تعبیر دیگر، آدمی با خرد فردی خود، به اندیشهی سامان دهی به زندگی فردی خود و خانوادهی خود است و آنجایی هم که این منافع شخصی با منافع جمع تعارض پیدا کند بسا که با تقلب و دروغ و نیرنگ بر آن سرپوش بگذارد. اما از آنجا که مقتضای خرد جمعی پیشگیری از تجاوز فرد به حدود و حقوق دیگری است، لذا با تقویت رشتههای ارتباطی در جامعه و تکیه بر حقوق و منافع جمع، خرد جمعی میتواند بسیاری از تقلبها و دروغها و نیرنگها را برملا نموده و بهگونهای نسبی از تکرار آن پیشگیری کند و در سطح کلان، مانعی برای فساد قدرت باشد.

بهنظر میرسد در این تعریف، میتوان خرد جمعی را نه تنها در مواجههی با فساد قدرت بلکه در سطوح مختلف اجتماعی نیز فعال نمود. گمان میکنم همهی کسانی که به نحوی دل در گرو جنبش سبز یا جنبش مدنی ایران دارند، در هر سطحی که باشند میتوانند به تناسب موقعیتی که دارند، راه را برای شکل گیری خرد جمعی هموار کنند.

3- نقد قدرت

فرهنگ و باورهای نظام استبدادی، این گمانه را در ذهن اغلب ما تثبیت نموده است که هرگونه تغییر و اصلاحاتی، تنها از بالا به پایین و از طریق به دست گرفتن حکومت امکان پذیر میباشد و لاغیر. تاریخ سیاسی ما از گذشته تا کنون شاهدی بر این ادعا است، همین باورها از یکسو و تحقق نیافتن اصلاحات مورد نظر جامعه از سوی دیگر، سبب شده است تا بخش عظیمی از مردم جامعهی ما، در جستجوی افرادی باشند که هم مدیریت داشته باشند و هم از قدرت سوء استفاده نکنند. اما تجربه نشان داده است که اغلب رهبران و حکومتگرانی که واقعا مصلح بودهاند و صداقت داشتهاند، پس از به حکومت رسیدن یا مانند میرزاتقی خان امیر کبیر با توطئهی رقیب از میان رفتهاند یا مانند دکتر محمد مصدق زندانی و خانه نشین شدهاند. برخی دیگر نیز که ابتدا مدعی راستی و خدمت صادقانه بودند پس از چندی به دیکتاتورهای هراس انگیزی بدل شدند.

شاید همین تجربهی تلخ سبب شده است تا بسیاری از فرو دستان جامعه، ظهور یک منجی قدیس را انتظار بکشند که با نیرویی ماورایی بتواند همهی مشکلات و مصائب موجود را بر طرف نماید. بدیهی است که چنین باوری را که در لایههای میانی و به ویژه در لایههای پایین اجتماعی به صورت گستردهای وجود دارد نمیتوان نادیده انگاشت. به نظر میرسد در چنین شرایطی مفهوم «خرد جمعی» یا بی معنا است یا به مسائل حاشیهای و فرعی کشیده میشود به طوری که به ساختار قدرت سیاسی و اعتقاد اصلاحات از بالا به پایین تعریضی نداشته باشد.

همچنین متناسب با همان ساختار استبدادی و اصلاحات از بالا، مفهوم «نقد قدرت» نیز با «تدبیر قدرت» آمیخته شده است چندانکه هنگامی که سیاستمداری یا گروهی به نقد قدرت حاکم میپردازد، بیشتر به معنی آن است که رقیبی برای قدرت حاکم است و سر آن دارد تا حاکمیت کنونی را از فرمانروایی فرو آورد و خود زمام امور را به دست گیرد. این روند اگرچه شامل نقد قدرت از سوی جناح رقیب حکومت هم هست در عین حال چون بیشتر به تدبیر قدرت معطوف است چندان مورد اعتماد عمومی قرار نمیگیرد.

آیا میتوان غیر از جناحهای رقیب حاکمیت که تدبیر قدرت میکنند، مجموعهها و گروههای دیگری را در جامعه پدید آورد که ضمن آگاهی بخشی به مردم، به نقد قدرت بپردازند بی آنکه چشم داشتی برای به قدرت رسیدن خود داشته باشند؟ بهنظر میرسد در جنبش سبز زمینهی پدید آمدن چنین مجموعههایی فراهم شده است.

حکومتها در خوشبینانهترین حالت، حافظ «نظم موجود» میباشند. جناحهای رقیب حاکمیت، تا هنگامی که صرفا به اصلاحات از بالا به پایین باور داشته باشند بیشتر از جنس خود حاکمیت میباشند. اما نقد بدون چشم داشت به کرسی قدرت، میتواند از خلوص و پاکی بیشتری بر خوردار باشد و میتواند چشم اندازهای تازه بیافریند.
چنین نقدی اغلب از سوی روشنفکران، هنرمندان، و طبقهی متوسط فرهنگی در جامعه میتواند پدید آید نه از سوی سیاستمداران و رقبای حاکمیت. همین نقد خالصانه و طرح چشماندازهای تازه است که میتواند نظم موجود را که ظاهرا ایدآل حاکمیت است به چالشی جدی بگیرد.

از ویژگیهای جنبش سبز ایران، یکی هم همین است که اغلب روشنفکران، هنرمندان و طبقهی متوسط فرهنگی جامعه را با خود همراه دارد و این از امکانات بسیار مهم و استثنایی این جنبش است که با این امکانات هم میتواند نقد قدرت کند و هم چشم انداز تازه بیافریند اگر چه با هزینههای بسیار.

شاید چنین طرحی ساده انگارانه بهنظر آید اما گمان میـکنم حاصل این دیالکتیک، به گونهای نسبی میتواند اندک اندک راه رسیدن به جامعهای مدنی را هموار کند.

علی طهماسبی

29/1/1389

وبلاگ نویسی

2010-03-31T21:00:00.002+04:30

در دورهای از تاریخ ادبیات عرفانی ایران چنان بود که نویسندهی یک کتاب مثلا عرفانی، از اینکه نام خودش را بر صدر یا ذیل کتابش بنویسد، شرمگین میشد که مبادا حمل بر ریا و تظاهر شود. اما این حجب و حیای نویسنده، راه را هموار میکرد برای برخی عالم نماها تا آن کتاب را مثلا از بازار وراقان نیشابور خریداری کند و به بغداد برد و نام خود را بر صدر و ذیل کتاب بنویسد و به بر کت این سرقت بر سر هر بازار کبادهی علم کشد.
همین بود که بعدها نویسندگان بر آن شدند تا صفاتی همچون «این حقیر» یا «این اضعف جماعت» و صفاتی دیگر از این قبیل را همراه نام خود کرده و در آغاز و انجام کتاب بنویسند.
اما عالم نمایان از رو نرفته بلکه ورق اول و آخر کتاب را برداشته ورقی به نام خود بر آن افزوده و کتاب را از دیاری به دیار دیگر میبردند و همان ماجرای پیشین؛ و تا طشت از بام بیافتد و دیگران خبر شوند، طرف بارش را بسته و رفته.
احتمالا همین بود که نویسندگان اصلی بر آن شدند تا در میانهی متن به مناسبتهای گوناگون بار ها نام خود را بیاورند و مثلا ضمن بیان یک داستان و در میانهی متن بنویسد: «من که فلانی هستم از استادم فلانی شنیدم که در مورد ادامهی این داستان چنین و چنان گفت» تا به این وسیله دست سارقان را از سرقت کتاب خوی قطع کرده باشند.
در قرآن هم آمده است که «السارق و السارقه فقطعو ایدیهما» شاید اینهم یک تاویل دیگر از قطع دست دزد میتواند باشد.
بهتر از من میدانید که ماجرای سرقتهای علمی و ادبی، تنها به آن روزگاران کهن ختم نشد و نیاری به توضیح واضحات نیست که امروزه در این ولایت بر اهل تحقیق و اصحاب قلم چه میگذرد.
گرفتاری تنها در این نیست که کسی مثلا نوشتهای را از دیگری به نام خود انتشار دهد، یا مقالهای علمی یا ادبی را با کمی پس و پیش کردن برخی واژگان از آن خود بنمایاند، بحث بر سر این است که مقالهای یا کلامی که در حرمت آزادی، دین و اخلاق نوشته شده، گردنبندی میشود زینت بخش سلیطههایی نیرنگ باز، و عجیب است از این جماعت که
نمیفهمند این جعبهی جادو با اینکه از سرزمین کفر آمده اما «يَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ» را هم با خود آورده
سفارشی هم به دوستان جوان وبلاگ نویس دارم که گه گاه از من میخواهند نقدی حرفی و چیزی در بارهی نوشتههاشان بنویسم فعلا دو سه نکته از آن را اینجا یاد آوری میکنم که تا اندازهای هم شاید تلخ باشد
1- اگر علمی و تحقیقی مینویسید سعی کنید به گونهای نسبی مستند باشد، دقیق و عقل پذیر باشد، ارجاع به مآخذ نسبتا معتبر داده شود. برخی دوستان جوان مثلا از تمدن ایران باستان با همان آب و تابی مینویسند که فلان متکلم غالی(غلو کننده) از معجزات عجیب و غریب دینی مینوشت. آنهم با کلی اشتباهات تاریخی. این گونه نوشتن در این
روزگار، همان حب علی به سبب بغض از معاویه میشود که پایه و مایهای ندارد تا راه به جایی ببرد.
2- خوب رویان گشاده رو باشند، من هیچ لزومی نمیبینم که وبلاگ نویس با نام مستعار مطلب بنویسد، نامهای مستعار و بینشان، وبلاگهای بدون شناسنامه و بی عکس، برای من مخاطب قابل اعتماد نیستند، ما به هرحال برای رسیدن به یک جامعهی مدنی و سالم نیازمند شفافیت و اعتماد هستیم. هیچ بهانهای در میانه نیست، کسی که جامعهای بهتر و سالمتر را آرزو میکند باید فکر هزینهاش هم باشد.
3- جامعهی ما بیش از هر زمانی نیاز به ارتباط سالم افراد با هم و خبر شدن از حال یکدیگر دارد وبلاگ نویسی یکی از ابزارهای بسیار مهم برای چنین ارتباطهایی میتواند باشد، امید که بتوانیم این فضای مجازی را روز به روز واقعیتر، قابل اعتمادتر و مفیدتر کنیم برای تغییر واقعیت موجود به وضعیت مطلوب

زنده باشید: علی طهماسبی

2010-03-30T20:46:00.000+04:30

برای نوروز

2010-03-23T17:01:00.002+04:30

زمستان که برف چندانی نیامد، امید که در بهار گرفتار قحط باران نشویم
این البته بستگی به ساز و کار طبیعت دارد.
امید دیگر, از میان برداشتن قحط اندیشه و اخلاق است که بستگی به همت و هوشیاری فرد فرد ما دارد.
از این رو, تو را که بشارتگر اندیشه و اخلاق زندگی باشی، از این بهار گرامی‌تر می‌دارم
و این سال نو را به تو و به همه‌ی جان‌های آزاد تبریک می‌گویم

بامهر: علی طهماسبی

جشن سوری و عبور از آتش

2010-03-16T14:01:00.008+03:30

عبور از آتش خرافه نبود، بخشی از مناسكِ ورود به نوروز بود. آتش هم نماد بود، مثل نماد‌های ديگر. همانگونه كه داستان ابراهيم و موسی نيز خرافه نبود. دراين‌ فرهنگ، حديث ابراهيم و سياوش، مانند بسياری مضامين ديگر، برای ما ايرانيان درهم آميخته بود بی‌آنكه كفر و الحاد يا خرافه و جادو باشد.

آن شب‌های سرد كه شعله‌های رقصنده آتش قداستی ديگر پيدا می‌كرد پيرامونش می‌نشستيم و سرود می‌خوانديم و قديسی را می‌ديديم كه بی‌آنكه بسوزد در آن ميانه به سماع برخاسته و به‌اشارت مژده آمدن نوروزمان می‌داد كه نوروز رستاخيزِ حيات بود و ازميان برخاستنِ كدورت‌ها. حالا نمی‌دانم كه آن قديس، پيرِ مغ بوده، ابراهيم بوده يا سياوش؟. شايد هم همه باهم بودند. يعنی يكی بوده كه برای هركسی نامی آشنای حافظه ‌تاريخی‌اش داشت. داستان طور سينا و آن بوته كه در آتش بود و نسوخت هم شايد حديثِ خود موسی بوده باشد كه چندان شايستگی يافته بوده است كه از گام نهادن در آتش نهراسد و برای نجات قوم كه در مصر گرفتارندكاری كند.

سياوش كه از آتش عبور كند، يا ابراهيم كه به‌ميانه آتش باشد و نسوزد، برای ما نشانه‌ای از پاكیِ آنان بود تا بتوانند چگونگیِ ورود به عرصه‌ تازه‌ای را نشانمان دهند. در مناسكِ ما باورمان اين شده بود كه آتشِ مقدس، پليدی‌ها را می‌سوخت، دروغ‌گويان را خاكستر می‌كرد. اما راستگويان و درست كردارانِ پاك چيزی برای سوخته شدن نداشتند كه از اين آتش بهراسند. آن هنگام كه سياوش به‌آتش گام نهاد، به‌جای او كاوس شاه و سودابه كه به‌گمان خود دور از آتش نشسته بودند سوختند. همانگونه كه وقتی ابراهيم در آتش می‌خراميد نمرود در جايگاه خويش می‌سوخت. در داستان موسی هم عاقبت فرعون بود كه سوخت.

آموخته بوديم كه مناسكِ ورود به نوروز را به‌ اين گونه و با عبور از آتش به نمايش در‌آوريم. نبردِ ميانِ خير و شر چيزی نبود كه با پايان يافتن سالِ كهنه، و با ورود به‌سال نو پايان يابد اما برای ادامه اين نبرد، هراز چندی بايد خود را نيز می‌آزموديم، بايد مناسكِ ويژه خود را به‌جای می‌آورديم، بايد هرچه از دروغ و دشمنی در طول سال به جانمان نشسته بود در اين مناسك از ميان برمی‌داشتيم و گرنه چرخه طبيعت و آمدنِ بهار، به‌خودی خود نوروزِ ملت‌ها و تمدن‌ها نخواهد بود.

عبور از آتش خرافه نبود، بخشی از مناسكِ ورود به نوروز بود. آتش هم نماد بود، مثل همه مناسك و نماد‌های ديگر. همانگونه كه از اين منظر، داستان ابراهيم و موسی نيز خرافه نبود. دراين‌ فرهنگ، حديث ابراهيم و سياوش، مانند بسياری مضامين ديگر، برای ما ايرانيان درهم آميخته بود بی‌آنكه كفر و الحاد يا خرافه و جادو باشد.

ما ايرانيان به‌دلايلِ چندی اهل صلح و مدارا بوديم. با آنكه پهلوان قصه‌هامان رستم بود اما مورچه هم در اين منظومه حرمتی داشت چندان‌كه دهقان توس هم در باز آفرينی رستم از اهميت جانِ مورچه‌ای غفلت نمی‌كند. جشن‌هامان كه همان نيايش‌هامان بود همه از حرمتِ به زندگی حكايت می‌كرد. نوروز هم نمادی از رستاخيزِ حيات بود كه از گياه و جانور تا آدم، همه در آن سهمی داشتند.

نمادها و مناسك را افراد ويژه‌ای ابداع نمی‌كنند، انگار طراحیِ اين موارد به‌عهده روحِ جمعیِ ملت‌ها است. احتمالا به همين مناسبت است كه با دستورها و بخشنامه‌ها نمی‌توان به سادگی با آن به‌جدال برخاست. همچنين بسياری رشته‌های پيدا و پنهان از هر نمادی به معنا كشيده می‌شود و هنگامی ‌كه در جامعه‌ای نمادی و مناسكی در حال تغيير يافتن باشد به‌معنای آن است كه واقعه مهمی در روانِ جمعیِ ملت اتفاق افتاده است اين واقعه را می‌توان از تغيير نمادها و دگرگونیِ مناسك دريافت.

انتخابِ آتشِ باروت به‌جای رقصِ موزون شعله‌های محدود و مهار شده هيزم، تمايل به ترساندن اين و آن با انفجارهای كوچك و بزرگ از سوی بسياری از كودكان و نوجوانان، همه و همه می‌تواند نشانه‌هايی از همان واقعه باشد. شايد روانِ جمعیِ ما در اين سال‌ها چندان بی‌حرمتی ديده و زخم خورده است كه به‌مكافات آن بی‌حرمتی‌ها، انبوهی از جوانان ميهنمان اين‌گونه به استقبال نوروز می‌روند.

از باروتِ ترقه به‌اين شيوه، تا باروت نارنجك و تفنگ شايد راه درازی نباشد. اين خبر تلخی برای نوروزِ ايران است. با اين‌همه بازهم در نيايش‌ِ نوروزی‌مان واگويه می‌كنيم كه: ايران، ای بانوی بزرگ، خانم جان، دشت ودامنت از آشوب جنگ وبوی باورت بركنار باد. در نوروز و بهارانی ديگر، چشمانت دروغ و دشمنی، زندان وبی‌حرمتی، فقر وتهی‌دستی نبيناد. شايد درآن بهاران، فرصتی پيش‌آيد تا از آنهمه گل‌های ناشكفته‌ای كه به‌دامن داري بازهم......

علي طهماسبي

2010-03-09T07:11:00.001+03:30

دیروز

×××××××

امروز

××××××

فردا

در پیچ و خم جنبش سبز

2010-02-19T02:15:00.018+03:30

این جنبش, به نهالی نو پا می‌ماند که سرشار از نیروی زندگی برای بالندگی است در عین حال شکننده و آسیب پذیر هم هست. برای بالیدن و به ثمر رسیدن این نهال نوپا، هر کدام از ما که دل در گرو آن داریم و خود را سهیم در آن می‌دانیم، آنچه را در نظرمان صواب و به نفع جنبش باشد ارائه می‌دهیم تا آغازی باشد برای شکل‌گیری خردجمعی در جهت عبور از پیچ و خم‌های بسیاری که در راه است. این مقاله با همین رویکرد همدلانه نوشته شده است.

به گمان من پیش از هرگونه هدف‌گزاری، باید بتوانیم تحلیل مشخص و نسبتا روشنی از شرایط امروز جامعه‌ی خودمان داشته باشیم. این امر مهم البته به آسانی قابل دست‌رسی نخواهد بود، زیرا این جامعه دارای نهادهای مستقل برای جمع‌آوری اطلاعات لازم نیست و طبعا از تحلیل علمی و بی‌طرفانه‌ی مسائل موجود عاجز است. شاید به همین جهت باشد که هواداران جنبش سبز و اصلاح طلب، اغلب نظریاتی بر اساس حدس و گمان، و گاهی بر اساس عواطف و احساساتی دور از واقعیت ارائه می‌نمایند.

به تعبیر دیگر، جنبش سبز ایران، با همه‌ی سر زندگی و توانی که دارد، به علت نداشتن تحلیل روشن و مشخص از شرایط کنونی، ناگزیر است تا از راه آزمون و خطا اهداف خود را پی‌گیری کند. مثل کسی می‌ماند که در راهی ناهموار و پر مخاطره و نسبتا تاریک گام بر می‌دارد، راهی که در هر قدمش بیم گزندی و آسیبی هست. بدیهی است که در چنین شرایطی، به جای رویکردهای عاطفی، لازم است تا بیشتر بر خردگرایی و واقع‌بینی توجه کنیم.

نکته‌ی مهم دیگر، در چند و چون اهداف متفاوتی است که در طیف گسترده‌ی جنبش سبز به چشم می‌خورد. واقعیت شاید این باشد که ما هنوز انقلاب مشروطه را به ثمر نرسانیده‌ایم و هنوز نتوانسته‌ایم رهبری مطلقه و بی‌حد و مرز را به رهبری مشروطه و ملتزم به قانون محدود کنیم. این البته جای تعجبی ندارد زیرا فرهنگ استبدادی که پیش از این با عنوان سلطنت شناخته می‌شد، ریشه‌هایی کهن و قدرتمند دارد؛ تاریخ گذشته‌ی ما همان است که آداب و اخلاق و سنت‌ها و باورهای دینی و زبان و ادبیات ما در آن بستر شکل گرفته است و هرکدام از این موارد نه تنها تعارضی با فرهنگ استبدای نداشته بلکه اغلب با آن سازگار هم بوده است. این درخت کهنسال استبداد، از طرق مختلف و با نام‌های گوناگون، ریشه‌های خود را در روان فرد فرد ما بازتولید می‌کند.

در اینجا بحث از مشروطه‌ی سلطنتی و جمهوری اسلامی یا جمهوری ایرانی نیست، این‌ها نام‌هایی استعاری بیش نیستند. هر استبدادی برای دوام و بقای خود ناگزیر است که نام تازه‌ای برگزیند؛ جدی گرفتن این نام‌های استعاری احتمالا از بی‌توجی به زمینه‌هایی است که ظرفیت بازتولید استبداد را در جامعه تضمین می‌کند.

به‌نظر می‌رسد که استبداد این‌گونه نیست که تنها با توسل به سنت‌ها و آداب و زبان و ادبیات و تاریخ، قدرت خود را دوام بخشد بلکه علاوه‌ی بر آن، از تخیل اقتدارگرای افراد، به ویژه افراد فرو دست جامعه هم سود می‌جوید. به نظر می‌رسد که تخیل اقتدارگرا، ویژه‌ی دوران خردسالی است، ویژه‌ی روزگاری که کودک هنوز با عالم واقع مواجهه‌ای جدی ندارد. در پناه امن خانه‌ی پدری و در عالم پر افسون معجزه‌ها و خرق عادات‌های تخیلی روزگار می‌گذراند. فرهنگ استبدادی می‌تواند با آموزه‌هایی از همان جنس که به دوران کودکی مربوط می‌شود، مردم را از مواجهه‌ی با واقعیت زندگی باز بدارد و پایگاه خود را در قلب و روان آنان استحکام بخشد. به‌یژه برای بسیاری از مردم فرودست که ناگزیر از خانه‌ی امن پدری فاصله گرفته‌اند و در عین حال در حل مسائل ابتدایی خود فرو مانده‌اند، این آموزه‌ها جذاب و دلپذیر می‌نماید.

به سخن ديگر، تا هنگامي كه ابعاد، زوايا و زمينه‌هاي اين فرهنگ استبدادي به درستي شناخته نشود، تا هنگامي كه تحليلي روانشناختي از ديكتاتور و به ويژه از ديكته پذيرها انجام نگيرد، تا وقتي که مقابله‌‌اي آگاهانه، جدي، و منصفانه با فرهنگ ديكتاتوري صورت نگيرد، باز هم دور نخواهد بود كه با رفتن هر ديكتاتور، ديكتاتور تازه‌اي جاي او را بگيرد

به گمان من، این زمینه‌ها در بخش وسیعی از جامعه‌ی ما چندان فراهم است که استبداد با هر نامی و به هر بهانه‌ای می‌تواند پایه‌های قدرت خود را در آن بخش پیدا کند.

اگرچه تحقیقاتی علمی و میدانی در این زمینه در دست‌رس ما نیست اما نشانه‌هایی از وجود چنین زمینه‌ای در بخش نسبتا گسترده‌‌ای از جامعه دیده می‌شود. اگر به این پیش فرض وفادار باشیم و اگر در پی شناخت ریشه‌های استبداد نباشیم، حرکت‌های تند مبتنی بر عواطف و احساسات، اگر چه ممکن است استبدادی را از اریکه‌ی قدرت به زیر آورد اما دور نیست که استبداد دیگری در هیأت و شکل و شمایل دیگری باز تولید شود. تجربه‌ی انقلاب مشروطه و سپس استبداد رضا شاه و محمد رضا شاه، و تجربه‌ی انقلاب اسلامی، نشان می‌دهد که شاید چیزی، یا چیزهایی از قلم افتاده بوده است.

در عین حال این نکته را نمی‌توان نادیده گرفت که ما در نسبت با دوره‌‌های قبل، گام‌های موثری در عرصه‌ی مدنی شدن جامعه برداشته‌ایم و با هر جنبشی، لااقل اندکی به شناخت واقعیت نزدیک‌تر شده و یک گام استبداد را به عقب رانده‌ایم.

مشاهده‌ی استبداد به صورت عریان و مهیب، به این معنا نیست قبلا نبوده و تازه به وجود آمده باشد، بلکه احتمالا به این دلیل است که امروز بخشی از جامعه‌‌ی ما آمادگی بیشتری برای ایجاد جامعه‌ای مدنی پیدا کرده است و از این جهت فرهنگ استبداد سنتی را که در تعارض با جامعه‌ی مدنی است آشکارتر می‌بیند. همین‌جا لازم می‌بینم تا باز هم به آن بخش دیگر جامعه اشاره کنم که در ساختارهای فکری و باورهای سنتی خود، همچنان اقتدارگرا می‌اندیشد و معتقد است که هر گونه طرحی برای اصلاحات در جامعه، باید از بالا دیکته شود و هر گونه اصلاحاتی باید به فرمان رهبری کاریزماتیک انجام گیرد. به گمان من این یکی از مهمترین گسل‌هایی است که اگر جنبش سبز خانه‌ی خود را روی آن بنا کند، با یک تکانه‌ی اجتماعی فرو خواهد ریخت.

به تعبیر دیگر، فکر می‌کنم هواداران جنبش سبز، پیش از آنکه به فکر پیروزی زود هنگام باشند، باید اندیشه‌ای و طرحی برای این شکاف فکری و فرهنگی هم داشته باشند. به عنوان مثال، جنبش سبز، اکنون در کار خلق ادبیات، هنر، موسیقی، شعر و سینمای مربوط به این جنبش می‌باشد، آیا این جنبش می‌تواند ادبیات، هنر، موسیقی، شعر، داستان و سینمایی متناسب ذوق و فهم طبقه‌ی محروم فرهنگی هم پدید آورد؟ منظورم نوعی از هنر و ادبیات و موسیقی است که بتواند جایگزین آموزه‌های اقتدارگرایانه شود و جامعه را از آنچه اکنون هست گامی فراتر آورد.

برخی دوستان ما از شکاف میان شیعه و سنی، فقیر و غنی، کرد و فارس، عرب و عجم و امثالهم نگرانند و اینکه اگر نظام کنونی در سراشیب فروپاشی قرار گیرد، ممکن است این گسل‌ها و شکاف‌ها، سبب تجزیه‌ی کشور ایران شود. این نگرانی البته در خور تامل است، اما این گمانه را هم نباید از نظر دور داشت که پدید آمدن این گسل‌های اقتصادی و قومی و دینی به ویژه میان شیعه و سنی، ممکن است به سبب تبعیض‌هایی بوده باشد که حاکمیت دینی بر مناطق سنی نشین ایران اعمال نموده است و چه بسا که با برطرف نمودن این تبعیض‌ها، این شکاف‌ها به سرعت ترمیم شود. دوست دارم بر این نکته تاکید کنم که گسل‌های جدی، این موارد نیستند بلکه بیشتر همان بخشی از جامعه است که فرهنگ استبداد را به عنوان دین پذیرفته است و به آن باور دارد.

در پایان دوست دارم چند نکته را به ویژه به دوستان جوان پیشنهاد کنم که به گمانم به سلامت و پیشرفت این جنبش کمک خواهد کرد.

1- به نظر می‌رسد که اشتراکات انسانی و منافع ملی، مضامین اصلی برای پیوند هواداران این جنبش با یکدیگر است. بنا براین، شایسته‌تر است که هر کدام از ما، اعتقادات مذهبی متنوع، منش‌ها، ذوق‌های گوناگون در امور شخصی افراد را ملاک و معیار «باهم بودن» قرار ندهیم. همچنین احترام گذاشتن به عقاید آن دسته از مخالفین این جنبش که اهل دروغ و ریا و تقلب نیستند، ضروری است. حتی به گمان من، با این طیف از مخالفین، همدلانه می‌توان به تفاهم رسید.

2- راهی که آغاز نموده‌ایم، گاه در روشنایی و گاه در ابهام است، در چنین موقعیتی، طرح ایده‌‌های دور از دست‌رس، خردمندانه به نظر نمی‌رسد. تغییر واقعیت موجود به ایده‌ی مطلوب، با طرح اهدافی قابل دست‌رس میسر است. تغییر امری نسبی و مرحله به مرحله است و طرح هر ایده‌ای اگر واقعبینانه و قابل دست‌رس نباشد، به زودی موجب یاس و سر خوردگی می‌شود و همچنین هر ایده‌ای باید چنان طرح شود که شکاف فرهنگی و فکری را در جامعه ترمیم کند و نه آنکه تشدید نماید.

3- هوشیاری به تنهایی کافی نیست بلکه هوشیاری همراه صداقت است که فضیلت شمرده می‌شود، در عمل نیز نشان داده شده است که همین هوشیاری و صداقت و همین اخلاق فضیلت‌گرا، اعتماد به نفس آدمی را در مواجهه‌ی با مشکلات بالا می‌برد. مردمان هوشیار و با صداقت، در برابر انواع دروغ‌ها، تهمت‌ها و تهدیدها، استوارتر از دیگران هستند و از خرسندی بیشتری در زندگی و اعمال خود برخوردارند.

4- ما وارث بسیاری از وسواس‌ها، دلهره‌ها، خشونت‌ها و حتی وحشی‌گری‌های هزاره‌های دور اجداد خود هستیم، در لایه‌های عمیق روان جمعی پیشرفته‌ترین تمدن‌های بشری هم همان وحشی‌گری‌های هزاره‌های پیش نهفته است، چیزی که به این وحشی‌گری‌ها اجازه‌ی بروز و ظهور نمی‌دهد، حکمت و قانون و خرد جمعی است که بشریت طی هزاران سال مجاهدت و تلاش، اندک اندک به آن دست یافته است، بکوشیم تا حکمت و قانون و خرد جمعی را در جامعه‌ی خود رشد و توسعه دهیم. این نیاز به صبوری و شکیبایی دارد.

5- انتقاد با تحقیر متفاوت است. متاسفانه بسیاری از ما هنوز نتوانسته‌ایم مرز میان این دو را رعایت کنیم و اغلب انتقاد را با تحقیر نمودن همراه می‌کنیم. احتمالا این هم یکی از دلایلی است که در این جامعه کسی انتقاد پذیر نیست. برای یاران جنبش سبز شایسته‌تر این است که از تحقیر پرهیز کنند، اگرچه مخالفین برای تخریب این جنبش، هر گونه تحقیری را بر این جنبش روا می‌دارند.

همچنین بیاموزیم که در صورت لزوم از همراهان خود نیز به شایستگی انتقاد کنیم، باشد که جنبش نوپای سبز ایران، با همین گام‌های کوچک فرد فرد ما، اندک اندک درختی تناور شود

علی طهماسبی

سی‌ام بهمن 1388

«بودن» و «شدن»

2010-02-04T15:04:00.003+03:30

«بودن» و «شدن»چنان در هم تنیده‌اند که نمی‌توان یکی را بدون دیگری تصور کرد
از این رو، هیچ کس در روزهای زندگی، خود را تکرار نمی‌کند بلکه هرکسی، ادامه‌ی خویش است
همچنین هر جنبش‌اجتماعی تازه، تکرار جنبش‌ پیشین نیست، ادامه‌ی آن است
در فاصله‌ی میان دو انقلاب، یا دو جنبش، همه چیز صبورانه و آرام، در کار دگرگونی است.
مانند نطفه‌ی پرنده‌ای که در درون پوسته در کار دگردیسی است تا به مرحله‌ی شکستن آن پوسته و بیرون آمدن از آن می‌رسد
برخی می‌پندارند که این جنبش ناگهانی پدید آمده است، زیرا که تنها آوای شکسته شدن قالب‌های موجود را می‌شنوند و عبور از خطوط تعیین شده‌‌ی مرسوم را می‌بینند. اما این شکستن‌ها و عبور کردن‌ها، قانونی است که در «بودن» و «شدن» تعبیه است

علی طهماسبی گنجور

پانزدهم بهمن 1388

شرک محض

2010-02-03T06:01:00.006+03:30

تو این را استبداد و دیکتاتوری می‌خوانی
حتما در مقام مقایسه با مدنیت امروز جهان
من اما علاوه بر آن
این را شرک محض هم می‌بینم
در مقایسه با آنچه به عنوان مسلمان از متن قرآن می‌دانم

علی طهماسبی گنجور
14/11/1388

باران یا بهشت

2010-01-13T21:33:00.001+03:30

پرسیده بود
باران یا بهشت؟
کدام را دوست داری؟
گفت: باران
پرسیده بود: چرا؟
گفت:
بهشت ویژه‌ی مؤمنان است، باران برای همگان

علی طهماسبی

23/10/1388

خبر واقعه در آن روز زمستانی

2010-01-06T10:53:00.002+03:30

سال ۱۳۷۳ بود، صبح زود یک روز زمستانی بود، بی‌گاه بود که یکی از بچه‌ها از آن سوی خط ، خبر را گفت. خبری شکسته و بسته، نیمه نیمه و ناتمام، از آن رو که بغض گلوگیر می‌شد، گریه راه کلام را می‌بست، بعد هم بی‌خدا حافظی ارتباط قطع شد. همین اندازه می‌شد فهمید که حسین برازنده بلایی سرش آمده.

از خانه بیرون می‌زنم، پشت سرم باز هم تلفن زنگ می‌زند، لزومی ندارد برگردم پاسخ دهم، باید خود را می‌رساندم، اما به کجا؟ به کدام خانه؟ به همان خانه‌ای که دیگر حسین آنجا نیست؟ باید هر چه سریعتر خودم را برسانم که چه ببینم؟ چه بگویم؟ چه بشنوم؟

××××××

تاریک روشن صبح بوده، رفتگر زنگ در خانه‌ای را می‌زند، صاحب خانه پزشک بوده، به سرعت خود را جلو در خانه می‌رساند، جنازه‌ای روی پیاده رو کنار باغچه افتاده، صحنه‌ عادی نیست، بال کت مرد را پس می‌زند تا معاینه‌اش ‌کند، قرآن کوچکی را در جیبش می‌بیند، یکه می‌خورد که این آدمی معمولی نیست. کسی که هنگام مرگ آن هم با این
صحنه، قرآنش را با خود دارد نباید آدمی معمولی باشد. بر می‌گردد، به پلیس زنگ می‌زند بعد هم ...

××××××

به خانه‌ی حسین می‌رسم، از هدا و حنیف یادم نیست، فرزانه خانم گیج و مبهوت است، چند نفر از دوستان دیگر هم آمده‌اند، نمی‌توانم به دیگران نگاه کنم، گاهی فضا چنان سنگین می‌شود که آدم را در خودش مچاله می‌کند،‌ دیگر حرفی هم برای گفتن نیست.

××××××

هنوز نمی‌دانستیم که این اولین قربانی در قتل‌های زنجیره‌ای باید باشد، اما پیش از آن حسین خودش گفته بود که بارها تهدید به قتل شده، وقتی هم از این تهدیدها یاد می‌کرد، ما می ترسیدیم و او با چهره‌ای شاداب و گلگون می‌خندید، می‌خندید، در خنده‌هایش صداقت و ایمان و روشنایی موج می‌زد، هنوز هم انگار با همان صداقت و ایمان
به مرگ می‌خندند، هنوز هم من از خنده‌های شادمانه‌اش، از روشنایی نگاهش سرشار می‌شوم. عجب صداقت و ایمانی داشت این مرد، عجب صداقت و ایمانی دارد

شانزدهم دی ماه 1388

ضرورت چند صدایی

2009-12-29T13:39:00.001+03:30

شاید، اندک اندک در حال عبور از تک صدایی به جامعه‌ای چند صدایی هستیم. به دلایلی چند، این عبور، ضروری و اجتناب ناپذیر می‌نماید.
شرح بیشتر را در سخنرانی مربوط به شب عاشورا می‌توانید بشنوید

فایل صوتی سخنرانی ضرورت چند صدایی

--

2009-12-24T11:01:00.002+03:30

در متن قرآن
از هیچ انسانی
حتی از رسولان بزرگ
به عنوان « حجت خدا» یاد نشده‌
حجت خدا، استدلال روشن است،
دلایل خرد پذیر، عقلانی و منطقی است برای رشد انسان
لازمه‌ی فهم آن
سر سپردگی نیست
شهامت اندیشیدن است
تعقل و صداقت است.

علی طهماسبی

سوم دی‌ماه1383

در عزای آن بزرگ

2009-12-20T11:18:00.011+03:30

مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ
فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى‏ نَحْبَهُ
وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ
وَ ما بَدَّلُوا تَبْدِيلا
آیت‌الله منتظری، مصداق روشنی از این بود
که به عهد میان خویش و خداوند، تا پایان عمر وفادار ماند
ایمان به مقام نفروخت
و کلمه‌ی حق را تبدیل به هوای نفس نکرد
در عزای آن بزرگ، چه می‌توانیم بگوییم؟

بیست نهم آذر1388

توهم جاودانگی

2009-12-16T17:57:00.009+03:30

              وقتی هنوز
             طعم قدرت را نچشیده بود
              می‌دانست که مرگ در راه است
              چشیدن از این میوه
              به توهم جاودانگی گرفتارش کرد
              از آن پس بود که
             از ستمکاران شد

                                                                 علی طهماسبی
                                                                                        بیست و پنجم آذر1388

اشرقت‌الارض به نور ربها

2009-11-26T06:58:00.004+03:30

_______
         هوا روشن مي‌شود،
         پيش از آنكه قابيل
         دست‌هايش را
        از خون هابيل شسته باشد

علي طهماسبي

پنجم آذر ماه 1388

شعور فهم فاجعه

2009-11-21T23:15:00.008+03:30

جايي نوشته بودم، شايد هم گفته بودم، كه وقتي آدم خودش را به حماقت بزند، اندك اندك واقعا احمق مي‌شود.

اگر در پس ديواري جنايتي اتفاق بيافتد و هيچ‌كس هم خبر آن را به تو نرساند، موج فاجعه از راه‌هاي پنهان، از طريق رشته‌هاي در هم تنيده‌ي ناخودآگاه جمعي، روان تو را هم به آشوب مي‌كشاند.

شايد هوشياري‌ آدمي چندان نباشد كه در ابتدا بتواند فاجعه را با جزئيات آن به گونه‌اي شفاف درك كند، اما احساس بي‌قراري و ناخرسندي كه در آدمي بيدار مي‌شود بايد ريشه در جايي داشته باشد. حس مي‌كني چيزي را كه نمي‌داني چيست در جايي كه نمي‌داني كجاست، گم شده.

بعدا اگر قرار باشد خودت را به حماقت نزني، به جستجو بر مي‌آيي، مثل كسي كه بوي سوختگي را حس كرده، در جستجوي منشاء آن بر مي‌آيد، و لا اقل از گسترش فاجعه پيشگري مي‌كند

حالا در مواجهه با وقاحت عريان كه نيازي به حس ناخودآگاهي هم ندارد، خبرها را مي‌خواني، از رسانه‌ها مي‌شنوي، در خيابان‌ها مي‌بيني، اگر موقتا در اين روزهاي صبوري حرفي نمي‌توان گفت، لااقل بايد مراقب باشي خودت را به نفهمي نزني.

بعضي چيزها را كه به كار نگيري، از كار مي‌افتند، مثل دست و پاي خود آدم كه وقتي به كار گرفته نشود فلج مي‌شود، شعور فهم فاجعه هم از همين جنس است.

علي طهماسبي

شنبه‌30/8/1388

رسيدن به خدا

2009-11-13T00:02:00.005+03:30

_____

كسي پرسده بود:

چگونه بايد به خدا رسيد؟

مي‌گويم:

تو كه بيرون از خدا نيستي،
تو در او هستي،
همان‌گونه كه ماهي به درياست.
تو در او تقلا مي‌كني،
همان‌گونه كه پرنده در هوا.
اينكه ديگر رسيدن نمي‌خواهد.
دشوار، رسيدن به انسان است،
رسيدن به انسانيت

علي طهماسبي
جمعه، بيست و دوم آبان 1388

طبيعت انساني انسان

2009-11-08T00:03:00.006+03:30

بازگشت به گذشته، نه امكان دارد و نه درمان بحران كنوني خواهد بود.

نه زندگي و عمر آدمي در دايره بسته است كه دور زنان به جاي اول خود بازگردد و نه جوامع بشري مثل فصل‌ها تكرار پذيرند كه تاريخ گذشته را از سر گيرند.

از اين منظر، طبيعت انساني انسان اين است كه همچون طبيعت نباشد.

نسل تازه، تكرار نسل پيشين نيست، ادامه‌ي آن است.

هنگامي كه مفاهيمي همچون «آزادي» توسعه‌ي معنايي پيدا مي‌كند، هنگامي كه الفاظ تازه‌اي همچون «دموكراسي» و «خرد جمعي» وارد زبان و فرهنگ يك جامعه مي‌شود، نشانه‌ي آن است كه واقعه‌اي به نام توسعه‌ي انساني در جريان است. اين دگرگوني‌ها را نمي‌توان ناديده انگاشت.

بنا بر اين، با خوشبينانه‌ترين نگاه در باره‌ي بحران جاري، مي‌توان گفت كه:

تحميل باورهاي گذشته بر واقعيت امروز، مي‌تواند يكي از عوامل اصلي بحران كنوني باشد

علي طهماسبي

هفدهم آبان 1388

2009-11-06T14:30:00.003+03:30

اينهم از مناسك امروز